AAXENS, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. van Bolsward, onder Tjerkwerd, en 3/4 u. van dat d., aan een watertje, dat hier de grensscheiding tusschen Wonseradeel en Wymbritseradeel vormt. Het behoort kerkelijk onder de gem. Tjerkwerd-en-Dedgum.

ADELEN, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, in het d. Pingjum. Deze state is sedert lang in eene boerenplaats herschapen.

AEMBUREN, geh. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 Z. W. van Bolsward, onder het d. Parrega, en 5 min. Z. van daar gelegen, tusschen het Parregaster- of Zuidermeer, het Ypenbuurmeer, het Workumermeer en de trekvaart van Bolsward op Workum. Men wil, dat het zijnen naam ontleent van de vroeger hier omstreeks gestaan hebbende state Aeminga liever Eminga. Zie dat laatste woord.

AENGWIER, d. prov. Friesland. Zie Engwier.

AGGEMA, voorm. stat, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1 1/4 u. N. W. van Witmarssum, tot welk d. het behoort, 1/2 u. Z. O. van Pingjum, bij het buurtje de Kampen, niet ver van de Pingjumer vaart. Thans is het eene hofstede, die nog kennelijke blijken van haren ouden luister draagt.

ALLINGWIER of Allingawier, fraai d. in Friesland, kw. Westergoo, in het lage gedeelte der griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. ten N. van Sneek, 1 u. W. van Bolsward, aan het Koud of Makkumermeer, en daardoor zeer wel ter vischvangst gelegen. In het jaar 1434 werd hier door de Bolswarders, onder Goslijk Jongama, met behulp van andere Schieringers, het huis van Jakle Feddes Veroverd en verwoest, bij welke gelegenheid Jakle met nog vijftien man sneuvelde, waarop Jongama zich van zijne goederen meester maakte. Toen Douwe Sjaardama en Epo Aylva hier, in 1449, een zwaar huis wilden stichten, werden zij in hun werk gestoord, door Janke Douwama en andere Vetkoopers, die alles vernielden. Dit dorp telt, met het daaronder behoorende geh. Vierhuizen, 125 inw.

De kerk van Allingawier, die eenen zeer zwaren toren heeft, is aan de Herv., die tot de gem. Exmorra-en-Allingawier behooren. De R. K. worden tot de statie van Bolsward gerekend.

ANDELAHUIZEN, geh., prov. Friesland. Zie Andlahuizen.

ANDLAHUIZEN, Andlahuizen, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. O. van Bolsward, 1/2 u. N. W. van Burgwerd, waartoe het behoort.

Het is de geboorteplaats van den godgeleerden Tuardus Andala, wiens eigenlijken naam was Ruurd Ruurds, geb. 1665, 12 Sept. 1727, na, sedert 1701, eenen leerstoel in de wijsbegeerte te Franeker bekleed te hebben.

ARKUM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 3/4 u. Z. van Bolsward, 1/4 u. N. van Dedgum, waartoe het behoort, in den Arkumer-hem, nabij de trekvaart van Bolsward op Workum.

ARKUMER-HEM of Arkumer-polder, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward, onder het d. Dedgum; palende N. O. aan Tjerkwerd O. aan het Sensmeer, Z. aan Dedgum, W. aan de trekvaart van Bolsward op Workum.

ARUM of Aarum, aanzienlijk d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en bijna 2 u. N. ten W. van Bolsward, even zoo ver Z. W. van Franeker en 1 u. Z. O. van Harlingen, aan de vaart van Franeker op Bolsward, en niet ver van die van Harlingen op Bolsward, te midden van uitstekende bouw- en weilanden gelegen.

Tot dit d. behooren, behalve de fraaije en groote buurt ten. Z., O. en N. van de kerk gelegen, de geh. Baarderbuuren, Beijem, Bolta enz. Vroeger waren hier de adell. staten Cammingha of Hooghuistra, Sytzama, Beijem of Beyma, Minnema, Allinga enz.

Men heeft hier 1 korenmolen en telt er 1100 inw., bijna alle Herv., die hier eene fraaije kerk hadden, in welker spitsen toren, in den namiddag van 12 Februarij 1836, door den bliksum brand ontstond, die door den sterken wind zoodanig toenam, dat het geheele kerkgebouw daardoor in de asch werd gelegd. De gem. behoort tot de klass. van Harlingen, ring Makkum. De Doopsgezinden, die hier wonen, behooren tot de gem. Witmarssum-Pingjum-en Arum, en de R. K. tot de statie van Bolsward.

Den 4 Julij 1380 werd nabij Arum een veldslag geleverd tusschen de Monniken van Ludingakerk en die van Oldeklooster, in welken meer dan 130 man van beide partijen sneuvelden. Toen in het jaar 1420 de Monniken van Oldeklooster Ludingakerk hadden aangetast, en van daar verdreven waren, hielden zij te Arum stand, en sloegen er nog tien van hunne vervolgers dood, terwijl de edelen Sicke Gratinga en Gale Hania, zwaar gewond, naar Ludingakerk teruggevoerd werden.

De jaarmarkt te Arum valt in op den eersten Pinksterdag.

ARUMERVAART, vaart in de prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, die, eerst in eene noordelijke en vervolgens in eene noordwestelijke rigting, van Bolsward naar Arum loopt. Ter hoogte van dit d. gekomen, verdeelt zij zich in twee armen, waarvan de eene noordwaarts naar Franeker en de andere noordwestwaarts naar Harlingen loopt.

ATE-BUREN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. En 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. En 2 1/2 u. Z. W. van Bolsward, 10 min. N. O. van het d. Hieslum, waartoe het behoort.

ATZEBUIREN, geh., prov. Friesland. Zie Atsebuuren

ATZEBUIRSTERMEER, pold., prov. Friesland.. Zie Atzebuurstermeer.

AYLVA of Ayluwa, voor. adell. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder Witmarsum. Zij werd in het jaar 1421 door Tjaard Aylva, een groot voorstander van de Friesche vrijheid, bewoond. In het jaar 1747 is dit stamhuis van dat beroemde geslacht gesloopt.

AYLVA of Ayluwa, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder Schraard. Sjoerd Aylva, die Veldheer van het Friesche leger was, toen het, in het jaar 1500, den jongen Hertog van Saksen binnen Franeker belegerde, bewoonde deze state, en verdronk hier in het jaar 1508, bij eenen zwaren watervloed, welke destijds deze streken teisterde.

AYLVA-POLDER, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward, onder Burgwerd; palende N. aan Waaxens, O. aan de griet. Hennaarderadeel, Z. O. aan de vaart van Leeuwarden naar Bolsward, Z. en W. aan Hichtum. Tjaard van Aylva, Grietman van Wonseradeel, heeft dezen polder in het begin der vorige eeuw doen indijken.

Het geh. Andlahuizen ligt in den Aylva-Polder.

AYSMA, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder het d. Hichtum.

BAARDEBUIREN of Baardeburen, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. van Bolsward, 5 min. O. van Arum, waartoe het behoort.

BAARDEBUREN, geh., prov. Friesland. Zie Baarderbuiren.

BABUREN of Babuiren, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 1/2 u. Z. W. van Bolsward, tusschen de dorpen Exmorra, en Tjerkwerd.

BABUURSTERVAART of Babuirstervaart, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, van het gehucht Baburen afkomende, en met eenen noordelijken loop zich, bij de Marnzijl, ontlastende in de vaart van Bolsward naar Makkum.

BANTUMER ZIJL, sluis in Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel bij het d. Kimswerd.

BARSUM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. van Bolsward, en even ver van Franeker, 1/4 u. N. ten W. van Ruigelollum, waartoe het behoort, aan de vaart van Bolsward naar Franeker.

BEIJEM, voorm. adell. state in Friesland. Zie Beijem.

BEIJUM, Beyum of Beyma, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 3/4 u. N. O. van Arum, waartoe zij behoorde.

De state Beijem werd in het jaar 1496, toen zij door Seerp Lieuwes Beijum werd bewoond, door Juw Juwinga ingenomen en verbrand.

BEIJUM, voorm. adell. state in Friesland. Zie Beijem.

BEIMA, voorm. adell. state in Friesland. Zie Beijem.

BEYMA, voorm. adell. state prov. Friesland. Zie Beijem.

BIEREN (DE), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. van Bolsward, 1/2 u. N. van Burgwerd, waartoe het behoort.

BLAAUWHUIS, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel en Wymbritseradeel, arr. en 2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. van Bolsward, 1/4 u. N. O. van Greonterp, gelegen op en aan den Hemdijk, aan de zuidzijde met eene R. K. kerk van Greonterp en Sensmeer, onder Wonseradeel, en het Noordelijke gedeelte der buurt onder Westhem, in Wymbritseradeel, behoorende.

Bij den watervloed van Februarij 1825 was er onder deze buurt geen woning, waar het water niet was ingedrongen, en die niet verlaten moest worden.

BLOEDSLOOT, watertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder Tjerkwerd, ten Z. van Bolsward.

Het komt uit de thans drooge Hillebrantsvaart en ontlast zich, met eenen noordwestelijken loop, in de Worukmer trekvaart.

BLOEMKAMP, voorm. abdij, prov. Friesland. Zie Oldenklooster.

BLOKKEN (DE), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. N. W. van Pingjum, waartoe het behoort.

BONJAHUIZEN, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. W. ten Z. van Bolsward, 5 min. O. van Idsegahuizen, waartoe het behoort, aan het Makkumermeer.

BONNEMA, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, W. van Kimswerd.

BOOTLAND, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. W. van Pingjum, waartoe het behoort.

BORGWERT, d. in de prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Burgwerd.

BRUIN-DEER, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1 u. W. van Bolsward, 1/2 u. N. ten O. van Allingwier, tot welk d. het behoort, tusschen het Schiemeer en de Burepoel.

BUIREPOEL, naam, waaronder op sommige kaarten het meertje Burepoel, prov. Friesland, voorkomt. Zie Burepoel.

BUREPOEL, op sommige kaarten Buirepoel gespeld, meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder het dorp Allingawier, O. van het Makkumermeer, N. van het Schiemeer.

BURGWERD, Borgwerd, Borghwert of Borgwaart, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. ten O. van Bolsward, aan de trekvaart van Bolsward naar Leeuwarden. Men telt er, met de daartoe behoorende buurten Andlahuizen, de Bieren, Kromwal, Sjungadijk en Terhorne, 320 inw. Men heeft er de state Donia. Vroeger vond men er nog de state Ockinga.

De inw., die bijna alle Herv. zijn, behooren tot de gem. Burgwerd-Hichtum-en-Hartwerd. De kerk moest vr de Reformatie den Proost van St. Janskerk te Utrecht jaarlijks 12 schilden (16 guld. 80 cent) betalen. De Pastorie bragt 120 goudgulden op, en het vikarisschap 110. Bovendien was er eene prebende, die 110, en een ander, die 50 goudgulden waardig was. De kerk is een fraai gebouw, van een orgel voorzien, aan de westzijde heeft zij eenen hoogen toren top, ook van steen gemetseld is. - Men heeft er ook eene dorpschool.

BURGWERD-HICHTUM-EN-HARTWERD, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, ring van Bolsward; met 380 zielen, en twee kerken, ne te Burgwerd en ne te Hichtum. De eerste welke hier het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Johannes, van wien niets bijzonders bekend is.

BUWALDA of Bouwoude, b. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. O. van Sneek, kant. en 1/2 u. Z. van Bolsward, Z. O. van Dedgum, waartoe het behoort.

CAMMINGHA, Camminga of Hooghiemstra, voorm. state, thans boerenhoeve, in het Friesche d. Arum, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel.

Zij draagt nog de kenmerken van haar vroeger aanzien, door eene deftige steenen poort en de grachten, waarvan zij omgeven is.

CAMPEN (OP DE), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. Bolsward, 1/2 N. W. van Witmarsum, waartoe het behoort. Hier stond eertijds de state Aylva.

CAMPUS FLORIDUS, voorm. abdij, prov. Friesland. Zie Oldeklooster.

CORNWERD, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 5 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 W. N. W. van Bolsward, 1/2 u. N. van Makkum, aan den zeedijk.

Men telt er, met de buurtjes Sotterum en t Houw, 25 h. en ongeveer 140 inw., die hun bestaan vinden in den landbouw.

De Herv., die hier 135 in getal zijn, behooren tot de gem. Makkum-en-Cornwerd, en hebben hier eene kerk, welke vr de Hervorming waarschijnlijk aan den H. Bonifacius was toegewijd. De R.K., van welke men er 2 telt, worden tot de statie van Makkum gerekend. De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 16 leerlingen bezocht.

In het begin der veertiende eeuw, toen het Vlie nog zeer naauw was, leed dit d. dikwijls last van de West-Friezen, die met kleine schuiten kwamen overvaren om het te berooven. Doch, door het goed beleid der geslachten van Aylva en Hettinga, werden zij eindelijk zoo wel afgeweezen, dat zij niet weder kwamen.

CORNWERDER-VAART, vaart, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet Wonseradeel, uit de Wonser-melk-vaart, voortkomende en langs het drooggemaakte Zijlaardermeer, met eene westelijke rigting naar de voorm. schans Sotterum loopende, waar zij zich met de Dijkvaart der vijf deelen Zeedijks vereenigt.

DEDGUM, ook wel Dedigem, in de wandeling Dedjum en oudtijds Dodohemaburen genaamd, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. ten W. van Bolsward, tusschen de Workumer-trekvaart en het Sensmeer, in eenen polder, door goede weilanden omgeven.

Dit d. telt, met de daartoe behoorende buurtjes Arkum en Ysgum, 130 inw., die meest hun bestaan vinden in veeteelt en zuivelnering.

De Herv., die er 30 in getal zijn, behooren tot de gem. van Tjerkwerd-en-Dedgum, welke hier eene kerk heeft, van welke de Pastoor vr de Reformatie 100 goudgulden (140 guld.) 's jaars trok. Ook was er eene vikarij, die 80 goudgulden (112 guld.) 's jaars opbragt; terwijl de Proost van St. Jan er 8 schilden (18 guld.) trok.

De R. K., van welke men er hier 90 aantreft, worden tot de stat. van Sensmeer gerekend. - De 5 Doopsgez., die men er aantreft, behooren tot de gem. Bolsward. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 20 leerlingen bezocht.

DEDGUMER-POLDER of Dedingumer-polder, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward; palende N. aan den Arkumerhem, O. aan het Sensmeer, Z. aan Hieslum, W. aan de Trekvaart van Bolsward op Workum. Hij wordt aan de noordzijde door den Hemdijk en aan de oostzijde door den Krabbendijk omgeven, en door dezen van het Sensmeer afgescheiden, terwijl hij door de Spakezijl en de Dedgumerzijl uitwatert.

DEDGUMER-ZIJL, of Dedingumer-zijl, sluis, prov. Friesland, kw, Westergoo, griet. Wonseradeel, 5 min. N. W. van Dedgum, dienende om het water van den Dedgumerpolder op de Workumer-trekvaart te ontlasten.

DEDIGUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Dedgum.

DEDINGUMER-POLDER, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Dedgumer-polder.

DEDINGUMER-ZIJL, sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Dedgumer-zijl.

DEDJUM, d., prov. Friesland. Zie Dedgum.

DEDJUMER-POLDER, pold., prov. Friesland. Zie Dedgumer-polder.

DODOGHEMABUREN, Friesche naam van het d. Dedgum, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Dedgum.

DOINWIER, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. W. N. W. van Bolsward, 1 u. Z. van Wons, waartoe het behoort.

DOLTE, vaart, prov. Friesland, kw. Westergoo, met eene kronkelende westelijke rigting van het Workumer meer naar den zeedijk loopende en de grensscheiding tusschen de griet. Wonseradeel en Hemelumer Oldephaert-en-Noordwolde daarstellende.

DONIA of Donya, state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. ten O. van Bolsward, 5 min. Z. van Burgwerd, waartoe zij behoort.

Zij wordt thans, als een buitengoed, in eigendom bezeten door de familie Roos van Mesdag.

Deze staten, die thans meest in boerenplaatsen of zathen veranderd zijn, hebben hun naam ontleend van het Friesche geslacht Donia, waaruit een der onderteekenaars van het verbond der Edelen Sixtus (Syds) Donia voortsproot, terwijl een andere afstammeling van dit geslacht, Frans Donia, Afgevaardigde was tot de vredehandeling te Munster, en buitengewoon afgevaardigd werd tot de groote vergadering in het jaar 1651, welke hij zou geopend hebben, indien hij niet eenige dagen te voren. te 's Gravenhage, gestorven was.

DONIABUREN, Dooinaburen, Doniahuizen of Doinhuizen, geh. aan den Zeedijk, prov. Friesland, kw. Westergoo. griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. ten W. van Sneek, kant. en 2 u. Z. ten W. van Bolsward, 1/4 u. Z. van Ferwoude, waartoe het behoort.

DONIAHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Doniaburen.

DYKSTERHUIZEN of Dysterhuizen, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder Kimswerd.

EE (HIESLUMER-), of Groote-Ee, meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. van Hieslum.

EE (KLEINE-), meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/4 u. Z. van Hieslum.

EE (MONNIKE-), meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. van Hieslum, dat met de Hieslumer-Ee in verbinding staat.

EE (NYEHUISTER-), meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, gedeeltelijk griet. Hemelumer-Oldephaert-en-Noordwolde, gedeeltelijk griet. Wonseradeel, W. van het in de griet. Wymbritseradeel gelegen d. Nyhuizen, waarvan het zijnen naam ontleent.

EEMSWOUDE of Ymswoude, in het oud-Friesch, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1/2 u. Z. van Bolsward, ten O. van en onder het d. Tjerkwerd; met 7 boerderijen en ruim 40 inw.

EEMSWOUDERHEM of Ymswouderhem, in Oud-Friesche stukken, Umswalderahem genoemd, hem of uitgestrektheid aangespoeld land, in de Friesche griet. Wonseradeel, Z. O. van Bolsward, tusschen den Marndijk, Hemdijk en Tjaarddijk.

Het is de eerste aanslibbing van het westelijke gedeelte van den voormaligen zeeboezem de Middelzee, welke nog in de twaalfde eeuw een groot deel van het binnenland der prov. Friesland vervulde (1).

(1) Zie over deze merkwaardige verlanding de verhandeling van W. Eekhoff, in de Nasporingen betrekkelijk de Geschiedenis der Middelzee in Friesland. Leeuw. 1834; bl. 41.

EESTERBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 3/4 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. O. van Arum, aan de Franeker-vaart.

EMINGA of Aeminga, voorm. state, prov. FRiesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, onder het d. Parrega, aan de vaart, welke van Bolsward naar Workum loopt.

Zij werd door de menigvuldige oorlogen en het knagen van den tijd ten gronde toe vernield, zoodat men ter plaatse, waar zij vroeger gestaan heeft, niets ziet dan eene boerderij, thans den naam van Eminga-state dragende.

Het adellijk geslacht Eminga, dat ook lang te Goutum, op Wiarda-state gewoond heeft, is zeer bekend. Zoo wordt Fedeko Eminga ten jare 1437 onder de mederegters der Grietenij Leeuwarderadeel opgenoemd; terwijl vier leden uit dit geslacht onder de teekenaars van het verbond der Edelen geteld worden; als: Botto Eminga, en de gebroeders Hessel, Syds en Sjuk Eminga (1)

(1). Men zie over hen J. W. te Water, Historie van het Verbond en de Smeekschriften der Edelen, St. II, bl. 374-376.

ENGWIER, of Engwierum en eertijds Abbingawier, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. N. W. van Bolsward, aan het Sillaardermeer.

Men telt er 20 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt.

De Herv., die hier wonen, behooren tot de gem. van Wons-en-Engwierum, welke hier eene kerk heeft. - Vr de reformatie beliep het inkomen van den Pastoor dezer kerk 90 goudg. (135 guld.), dat van den vikaris vijf en vijftig goudg. (82 guld.) 50 cents). De Proost van de St. Janskerk te Utrecht, trok er 12 schilden (16 guld. 80 cents).

De R. K., worden tot de stat. van Makkum gerekend. - Men heeft er geene school, doch de kinderen genieten te Wons onderwijs.

ENGWIERUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie vorige art.

EXMORRA, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1 u. W. van Bolsward, bij het Makkumermeer, voor een gedeelte binnen-, en voor een gedeelte buiten den binnendijk gelegen, welke door dit gedeelte der griet. strekt. Het is zeer wel tot de vischvangst gelegen, te meer, omdat er ook andere meertjes, behalve het Makkumermeer, tot dit d. behooren. Men telt er, in de kom van het d., 26 h. en 150 inw., en, met de daartoe behorende buurtjes Sibrandaburen, Paddehuis en Vadershofstede, 200 inw.

De Herv., die er wonen, behooren tot de gem. Exmorra-en-Allingawier, die ook in dit d. eene kerk heeft, welke op den vermelden dijk of scheiding tusschen Wonseradeels-binnendijks en Wonseradeel-buitendijks gebouwd is. Vr de Reformatie bragt het pastoorschap deer kerk 110 goudguld. (165 guld.) op. Nog was er eene prebende van 40 goudguld. (60 guld.), welke voor den koster was. De Proost van de St. Janskerk te Utrecht genoot hier 8 schilden ( 11 guld. 20 cents). Den 27 October 1836 werd hier, door de buitengewone kracht eener windhoos, de kerktoren van het muurwerk afgeligt en, dus afgescheurd, met klok- en balkwerk, op eenigen afstand van het kerkgebouw ter nedergeworpen. In deze zelfde ramp deelde de watermolen van den landman Eerde Jans Teernstra, welke mede omvergeworpen en vernield is geworden.

De R. K. worden tot de stat. van Bolsward gerekend. - Men heeft hier eene school.

EXMORRA-EN-ALLINGAWIER, kerk. gem., prov. Friesland, klass van Harlingen, ring van Makkum.

Men heeft er in deze gem, twee kerken, eene te Exmorra en eene te Allingawier, en telt er 300 zielen.

De eerste, die, zoo ver bekend is, in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Menno Regneri, die in het jaar 1600 hier in dienst was en in het jaar 1604 naar Idsegahuizen vertrok. Onder de Leeraren, welke hier later gestaan hebben, verdient melding Wilhelmus Brakel, de Schrijver van de Redelijke Godsdienst, die van het jaar 1662 tot 1665 hier Predikant was.

EXMORSTERZIJL, zijl of sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/4 u. N. van Exmorra, 3/4 u. W. van Longerhouw.

Zij ligt in den bovengemelden Slachte- of Binnendijk, die de bestemming heeft, om, wanneer de westelijke zeedijk mogt doorgebroken zijn, het zeewater te verhinderen, om het verdere of oostelijke gedeelte der griet. en prov. te Overstroomen. De vaart van Bolsward naar Makkum stort zich door deze sluis in het Makkumer-meer.

FEITEMEER, meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Feytemeer.

FERWOUDE of Ferwolde, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. O. van Sneek, kant. en 2 u. Z. Z. W. van Bolsward, aan den Zeedijk en de Zuiderzee en nabij het Workumermeer.

Men telt er in de kom van het d. 11 h. en 80 inw. en met de daartoe behoorende buurtjes Doniaburen, Scharneburen, ook wel Olferderburen genoemd, Fallingaburen, Bamburen en Wonneburen 36 h. en 200 inw., die meest hun bestaan vinden in veeteelt en landbouw en aan den zeedijk goede bouwlanden hebben. Vroeger lag hier het Fallingabuurtstermeer en het Aaltjesmeer, die vr eeuwen ingepolderd zijn.

De Herv., die hier 160 in getal zijn, behooren tot de gem. Gaast-en-Ferwoude. De kerk, door ouderdom zeer vervallen zijnde, is in het jaar 1769, benevens den zeer zwaren toren, tot den grond toe afgebroken, en in de plaats daarvan eene nieuwe kerk gesticht, die wel kleiner dan de vorige, echter zeer fraai en met een spits torentje op den voormuur in het verband betrokken is.

De R. K., van welke men er 40 aantreft, worden tot de stat. van Bolsward gerekend.

De dorpschool, welke in het jaar 1836 aanmerkelijk vernieuwd is, wordt door een gemiddeld getal van 50 leerlingen bezocht.

Men heeft hier eene jaarmarkt, welke op den eersten Zondag van Junij invalt, doch weinig bezocht wordt.

FEYTEMEER, voorm. meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/2 u. N. O. van het d. Gaast; thans eene inham van het Parragastermeer uitmakende.

FILENS, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward, 1/4 u. N. van Schettens, 1/4 u. van Witmarsum, waartoe het behoort; met 3 boerenplaatsen, bewoond door 20 inw.

FLOORKAMP, voorm. abdij, prov. Friesland. Zie Oldeklooster.

FOCKENOORD, landhoek, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Fokkenoord.

FOKKENOORD, landhoek, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, aan het Parregaastermeer.

GAAST (OLDE-) of Oude-Gaast, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gaast.

GAAST, ook wel Olde-Gaast of Oude-Gaast genaamd, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wymbritseradeel, arr. en 4 u. W. van Sneek, kant. en 2 u. Z. W. van Bolsward, omtrent 3/4 u. N. van Workum en 1/2 u. Z. van Piaam, in eenen uithoek van den zeedijk. Langs dit d. loopt de gewone rijweg van Harlingen en Makkum naar Workum en de Lemmer.

Het is niet groot van buurt, doch er behoren veel h. onder, die langs de Gaaster-Nieuwevaart gebouwd zijn. Men telt er 46 h. en 260 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw en de vischvangst.

De Herv., die hier 190 in getal zijn, behooren tot de gem. Gaast-en-Ferwoude, welke hier eene kleine kerk met spits torentje hebben, die aan den dijk staat, en voor de Herv. (moet Herv. niet Reformatie zijn?) niet meer dan 90 goudgulden (135 gulden)opbragt, terwijl er nog eene geringe prebende was.

De R. K., van welke men er 70 aantreft, behooren tot de stat. van Makkum. - de dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 20 leerlingen bezocht.

De jaarmarkt valt in den derden Zondag in Augustus.

GAAST-EN-FERWOUDE, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, ring van Makkum.

Men telt er 350 zielen, en heeft er 2 kerken, ne te Gaast en ne te Ferwoude. De eerste, die hier het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Frans Lutjes, die in het jaar 1594 hier stond, en in het jaar 1596 naar Hem, in Noord-Holland, vertrok.

GAASTER-INDIJK, vaart, bezuiden Gaast, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, die thans uit de Zeedijksvaart tot aan den Wormebuurtsterpolder loopt, en tot uitwatering strekt van den polder Berouw.

GAASTER-NIEUW-VAART, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, dat uit het Feytemeer ontstaande, met eene Westelijke rigting, naar het d. Gaast loopt, en aldaar tegen den Zeedijk stuit.

GEUNTERP, naam onder welken het d. Greonterp, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, algemeen bekend is. Zie Greonterp.

GOJEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOJEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOOIJEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOOIJEMERGAT, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gooijermergat.

GOOIJEMERGAT, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Zie Gooijemergat.

GOOIJUM, geh. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. N. W. van Bolsward, 1/4 u. van Surich, 1/4 u. van Wons, waartoe het behoort.

GOOIJUMERGAT, Gooijemergat, Goyumergat of Goyemergat, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, dat bij Gooijum een begin neemt en met eene noordelijke strekking naar Zurich loopt, waar het zich door eene sluis in de Zuiderzee ontlast.

GOOYEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOOYEMERGAT, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gooijermergat.

GOOYUM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOOYUMERGAT, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gooijermergat.

GOYEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOYEMER-VAART, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gooijemergat.

GOYUM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Goijum.

GOYUMER-VAART, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Gooijemergat.

GREIONTERP, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Greonterp.

GREONTERP, Greionterp, Grioenterp, Greunterp, Gronterp, Gruenterp, Grouterp, Grjonterp, Griounterp, Grioutburen, Grovendorp of Grieontorp, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. van Bolsward, even ten Zuiden van den Sensmeerderdijk. Men telt er 19 h. en 109 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw. Binnen den gezegden dijk heeft men enkele perceelen hoog of oud land, doch het overige land onder dit dorp is grootendeels laag, als uit een ingedijkt meer bestaande.

De Herv., die hier vroeger waren, behoorden tot de gem. van Parrega-Hieslum-en-Greonterp. De terp is in 1780 afgebroken en vervangen door eenen klokkentoren. De inw. bestaan thans allen uit R. K., die parochieren onder de stat. van het Blaauwhuis te Westhem, griet. Wijmbritseradeel.

Men heeft te Greonterp geen school, maar de kinderen genieten onderwijs te Dedgum.

GREUNTERP, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Greonterp.

GRIOENTERP of Gejonterp, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Greonterp.

GROENTERP, verkeerde spelling, waaronder het d. Greonterp, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, op sommige kaarten voorkomt. Zie Greonterp.

GRONS, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeelk, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant en 1/2 u. N. van Bolsward, 1/2 u. W. van Burgwerd waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans eene landhoeve, welke met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte beslaande van 40 bund. 5 v.r, in eigendom bezeten wordt door den Heer S. S. van der Werf c.s. te Burgwerd.

GRONTERP, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Greonterp.

GROOTE-PIER, later Osinga genaamd, voorm. state, prov. Frieland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N. W. van Bolsward, 5 min. Z. van Kimswerd, waartoe zij behoorde.

Zij ontleende haren naam van den vermaarden boer van dien naam, die in het begin der zestiende eeuw de Gelderschen begunstigde, en vooral ter zee den Hollanders, Saksers en Bourgondirs met geweld vervolgde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans bouwland. De daartoe behoord hebbende gronden worden thans meerendeels in eigendom bezeten door den Heer J. Hanekuyk, woonachtig te Harlingen

GROUTERP, d. in Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Greonterp.

GROVENDORP, naam, onder welken het dorp Greonterp, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, weleens voorkomt. Zie Greonterp.

HAAIJEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Haijem.

HAIJEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hajem.

HAIJUM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hajem.

HAJEM, Hajum, Haijem, Haaijem of Haijum, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. W. N. W. van Bolsward, 1/2 u. W. N. W. van Wons, waartoe zij behoort; met 3 h. en 20 inw.

HALSBAND, dijk, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Pingjumer-Halsband.

HANIA of Hanya, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. N. O. van Pingjum, waartoe zij behoorde.

De weg langs deze state, in eene noordoostelijke rigting van Pingjum naar den Pingjumer-Halsband loopende, heet Hanialaan.

Een der hierboven vermelde staten is het stamhuis van het beroemde geslacht Hania, van welke men drie als teekenaars van het verbond van Edelen aantreft, zijnde Jorryt, Otto en Leo Hania (1).

(1). Zie breeder over hen J. W. te Water, Historie van het Verbond der Edelen, Stuuk II, bl. 447 en 448.

HANJA-STATE, staten, prov. Friesland, Zie Hania.

HANSUMATIL, brug, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/2 u. O. van Witmarsum.

HARTWERD, Hertwerd of Herwerd, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 1 3/4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 3/4 u. O. ten N. van Bolsward, N. O. van den dijk naar Nieuwland.

In dit d. hield men eertijds de landdagen voor Westergoo. Onder den naam van Hartwerd, werd toen de geheele landstreek begrepen, die bevoegd was, om hare volmagten herwaarts ter vergadering te zenden; gezegde vergadering werd aldaar tot in het jaar 1322 gehouden, doch op St. Odolphusdag (12 Junij) van dat jaar, werd vastgelegd, dat de gemeene regters en Overheden, voortaan niet meer te Hertwerd, maar te Franeker hunne vergaderingen zouden houden.

Men telt er in de kom van het d., 6 h. en 37 inw., en met de daartoe behoorende buurtjes Syns en Bootsum, 14 h. en 105 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw.

De Herv., die hier 90 in getal zijn, behooren tot de gem. Burgwerd-Higtum-en-Hartwerd, welke hier vroeger eene kerk had, die den 28 Maart 1771 op afbraak verkocht is; thans bestaat er nog slechts een klokhuis.

De R. K., van welke men er 14 aantreft, behooren tot de stat. van Bolsward. - Men heeft hier geene school, maar de kinderen genieten onderwijs te Bolsward.

Niet ver van het d. heeft men Ruurdzijl. het beroemde Oldeklooster of Bloemkamp en het konvent Oegeklooster, lagen bij dit dorp.

HAYEM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. N. W. van Bolsward, 1/4 u. N. W. van Wons, waartoe het behoort.

HAYTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, en behoorende onder het d. Makkum.

Deze state is in het jaar 1832 afgebroken. Ter plaatse, waar ze gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 39 bund. 68 v. r., worden in eigendom bezeten door Jonkvrouw Mr. Hobbe Baerdt van Sminia, Grietman van Tietjerksteradeel, woonachtig te Bergum, en door den Heer Mr. Hans Willem de Blocq van Scheltinga, Grietman van Schoterland, woonachtig te Oranjewoud.

HAYUM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. N. W. van Bolsward, 1/4 u. N. W. van Wons, waartoe het behoort.

HEERMAHUIZEN, voorm. geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, thans waarschijnlijk Jousterp. Zie dat woord.

HEMERT of Hiemert, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 3/4 u. N. van Bolsward, in het N. van het d. Burgwert, waarvan het een gedeelte uitmaakt; aan de Bolswarder- en Arumervaarten en de Hemsterlaan.

HEREMAHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, thans waarschijnlijk Jousterp. Zie dat woord.

HERINGAHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N. ten W. van Bolsward, 1/2 u. N. W. ten W. van Arum, waartoe het behoort.

HERTWERD of Hertwert, d. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hartwerd.

HICHTUM, Higtum of Hiechtum, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/4 u. u. N. van Bolsward, aan de vaart van Bolsward naar Franeker en Harlingen. Men telt er, met de daartoe behoorende b. Sydswerd, Groot-Oorns en Klein-Oorns, 16 h. en 120 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw.

De inw., die hier op 13 na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Burgwerd-Hichtum-en-Hartwerd, die hier eene kerk heeft. De pastorie van deze kerk plagt vr de Reformatie 130 goudguld. (195 guld.), het vikarisschap 100 goudguld. (150 guld.) op te brengen. De Proost van de St. Janskerk te Utrecht trok er jaarlijks 8 schilden (11 guld. 20 cents) van. Het is een net gebouw, voorzien van een orgel en eenen stompen toren. Vroeger vond met in deze kerk ook onderscheidene wapens en grafschriften, betrekkelijk het geslacht van Aylva, dat hier lang op de onder dit d. gelegene Wybranda-state gewoond heeft.

De 13 R. K., die er wonen, worden tot de stat. van Bolsward gerekend.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 25 leerlingen bezocht. - De kermis valt in Dinsdag na Paschen.

HIDAARD of Hidaart, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hydaard.

HIDDAMA of Hiddema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, te Pingjum.

HIDDUM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. ten N. van Bolsward, 1/2 u. N. W. van Wons, waartoe het behoort.

HIECHTUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hichtum.

HIELSUM, oude naam, onder welken het d. Hieslum, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, weleens voorkomt. Zie Hieslum.

HIEMERT, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hemert.

HIESLUM, ook wel Jelsum en oudtijds Hieslum gespeld, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. W. van Bolsward, eenigzins ten O. van de trekvaart naar Workum.

Men telt er, met de daartoe behoorende geh. Ate-buren, Idserda-buren en Munnike-buren, 14 h. en 80 inw., die allen hun bestaan vinden in den landbouw.

Voormaals was dit dorp omgeven door een aantal poelen, die thans droog gemaakt zijn, bestaande nog de Hieslumer-Ee, de Monnike-Ee, de Horse, grenzende een gedeelte der landen aan de Nieuwhuister-Ee.

De Herv., die hier 40 in getal zijn, behooren tot de gem. van Parrega-Hieslum-en-Greonterp. De kerk werd, in het jaar 1319, door Paus Innocentius II, aan het klooster van St. Odulphus, bij Stavoren geschonken. Het is een oud gebouw, met eenen toren, doch zonder orgel.

De R. K., van welke men er 40 aantreft, worden tot de stat. van Blaauwhuis gerekend.

HIESLUMER-EE, ook wel Groote-Ee genaamd, ter onderscheiding van de Monnike-Ee, meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. van Hieslum. - Het staat door eene sloot met de Horse in verbinding.

HOBBEMA of Hubbema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. N. W. van Bolsward, 1/2 u. N. O. van Witmarsum, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene schoone boerderij, die met de daartoe behoorende gronden thans in eigendom wordt bezeten door den Heer Y. S. Haagsma, aldaar woonachtig.

HOBBEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant en 1 1/2 u. N. van Bolsward, nabij Ruigelollum, waartoe zij behoorde.

HOITEMA of Hoytema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 35 min. Z. ten W. van Bolsward, 10 min. Z. ten O. van Tjerkwerd, waartoe zij behoorde.

Deze state vertoonde op het laatst der vorige eeuw nog alle blijkbare teekenen van haar vorig aanzien, want zij was nog voorzien met singels en gracht, waaruit eenen steenen pijp of brug was opgemetseld, boven welke eene hooge en wijde steenen poort stond, groot genoeg om voor eene stad te staan. In deze poort ging men bij eenen ruimen eiken wenteltrap op naar eene ruime bovenkamer, haar uitzigt hebbende naar Bolsward. Volgens overlevering zou deze pijp en poort, in het jaar 1660 gemaakt zijnde, zes duizend gulden gekost hebben. De heerehuizing, die binnen de gracht stond, was, omdat zij door ouderdom vervallen was, in het jaar 1779 verbouwd. In een der kamers plagt men eene, naar dien tijd, zeer wel betimmerde beschutting te hebben, die in het midden twee deuren had. Deze geopend zijnde, kwam men in een ander vertrek, daar een wel betimmerd altaar stond, dus was het waarschijnlijk, dat de Heer Hoitema, ten dienste van zich zelven en zijne huisgenoten, eenen Priester of kanpellaan zal gehouden hebben. Dit vertrek, inderdaad eene groote en ruime zaal zijnde, was gevloerd met witte marmersteenen. De overige vertrekken en verdere gemakken gaven insgelijks de woonplaats van een zeer aanzienlijk en vermogend Heer te kennen.

HOOG-HUISTRA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. N. W. van Bolsward, 5 min. Z. van Arum, waartoe zij behoorde..

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men nu eene bouwhoeve. De daartoe behoorende gronden worden thans in eigendom bezeten door de erven C. C. van Eysinga.

HORSE (DE) of de Horsse, meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, ten Westen van Hieslum. Het staat door eene Wijdesloot met de Hieslumer-Ee in verbinding.

HORSSE (DE), meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet Wonseradeel. Zie Horse (De).

HOU ('T) of het Houw, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 2 u. W. ten N. van Bolsward, 5 min N. W. van Kornwerd, waartoe het behoort, aan den Zeedijk.

HOUW (HET), b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Hou (T).

IDSEGAHUIZEN of Idsegahuisum, in het Oud-Friesch Idschusen, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 3/4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1 3/4 u. W. ten Z. van Bolsward; met eene matige kerkbuurt. Men telt er, in de kom van het d., 14 h. en 70 inw., en met het buurtje Bongahuizen, 26 h. en 155 inw., die meest hun bestaan vinden in de veeteelt en den landbouw; terwijl de landen oostwaarts tot aan het Makkumermeer loopen. Ook heeft men er 1 papiermolen, zijnde de eenige in Friesland, 1 olie- en 1 houtzaagmolen.

De Herv., die hier 120 in getal zijn, behooren tot de gem. Idsega-huizen-en-Piaam, welke hier eene kleine, in 1816 gebouwde, steenen kerk heeft, met eene houten torenspits, doch zonder orgel. De kerk, welke hier vroeger stond, bragt vr de Hervorming den Pastoor honderd tien goudgulden (165 guld.) op; het vikarisschap bedroeg tachtig goudgulden (120 guld.), en de Proost van St. Janskerk te Utrecht trok er acht schilden (6 guld.).

De 25 Doopsgez., die hier wonen, worden tot de gem. van Makkum gerekend.

De R. K., welke hier 10 in getal zijn, behooren tot de stat. van Makkum.

Men heeft in dit d. geene school, maar de kinderen genieten tegenwoordig onderwijs door eenen Privaat-Onderwijzer; er is aanvrage voor eene school gedaan.

IDSEGAHUIZEN-EN-PIAAM, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, ring van Makkum, waartoe, behalve die van de d. Idsega en Piaam, mede behooren de inwoners der drie huizen, gelegen ten Westen van het Makkumermeer, burgerlijk behoorende onder Allingawier, als zijnde, volgens overeenkomst van belanghebbende dorpen, bij contract van 24 Augustus 1772, onder het kerkelijk behoor van deze gem. gebragt.

Men heeft in deze gem. twee kerken, als ne te Idsegahuizen en ne te Piaam, en telt er 190 zielen, onder welken 40 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Cornelis Florus, die in het jaar 1600 herwaarts kwam en in het jaar 1603 naar Wons-en-Engwier vertrok.

IDSERDA-BUREN, geb., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. Z. W. van Bolsward, 10 min. Z. van Hieslum, waartoe het behoort.

IDSINGHUIZUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Idsegahuizen.

IDZEGAHUIZUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Idsegahuizen.

IDZEHUIZEN, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Idsegahuizum.

IDZINGHUIZEN, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Idsegahuizen.

JAKKELE-SET, plaats, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Jakle-Set.

JAKLE-SET, of Jakkele-Set, plaats, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/4 u. W. ten Z. van Bolsward, 1/4 u. Z. ten W. van Allingawier, en onder dat dorp gelegen, tusschen het Makkumermeer en het Parregastermeer. Er plagt hier een set of tille te liggen over het water, waardoor deze beide meren met elkander gemeenschap hebben, maar dit is reeds van overlang verdwenen en het water tusschen de beide meren hier zoo breed geworden, dat men daar nu met een vaartuigje moet laten overzetten om denzelfden weg te houden. Waarschijnlijk had die tille dezen naam bekomen van zekeren Jakle Feddes, een Vetkooper, wiens huizinge in 1454, door de Bolswarders, onder Goslik Jongama, met behulp van andere Schieringers, veroverd en verwoest werd, bij welke gelegenheid Jakle zelf sneuvelde

JOHANNITER-KLOOSTER (ST.), kloost., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, te Pingjum. Zie Wijngaard-des-Heeren.

JOUSTERP, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 3/4 u. Z. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. W. van Tjerkwerd, waartoe het behoort; met 2 h. en 16 inw. Dit geh. heeft vroeger waarschijnlijk Heermanhuizen geheeten.

JOUSTERPER-POEL, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/2 u. Z. W. van Tjerkwerd, 20 min. N. W. van Dedgum, dat met het Oostermeer in verbinding staat.

JOUSTERPER-POLDER, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward, onder Tjerkwerd; palende N. aan den Rijtseteper-polder, O. aan de Trekvaart-van-Bolsward-op-Workum, Z. aan het behoor van Parrega, W. aan het Parregaaster-meer. - Hij wordt op het Parregaster-meer van het overtollige water ontlast

KALKOVEN-MEER, meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Het is het noordelijke gedeelte van het Parregaaster-meer.

KEMESWEERD, oude naam van het d. Kimswerd, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Kimswerd.

KEMSWERD, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Kimswerd.

KERKMEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. O. van Allingawier.

Het staat met het Makkumermeer, het Schiemeer en het Paragastermeer in verbinding.

KERKMEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, N. W. van Exmorra. Het staat met het Tootmeer en met de Buirepoel in verbinding.

KIE (DE) of de Kee, b. in de prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. van Bolsward, bij Greonterp, waartoe het behoort.

KIEMSWAARD, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Kimswerd.

KIMSWERD of Kiemswaard, oudtijds Kemeswerd, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet Wonseradeel, arr. en N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N.W. van Bolsward. Men telt er in de kom van het dorp d. 410 inw. en met het daartoe behorende buurtje Kluurd 450 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden.

Ten Z. O. van dit d. is de Kimswerderzijl of Brakepijp.

De Herv., die hier 420 in getal zijn, onder welke 110 Ledematen, maken eene gem. uit, die tot de klass. en ring van Harlingen behoort. De eerste, die hier het leeraarsambt heeft waargenomen, is geweest Bauke Stoffels, die in het jaar 1584 herwaarts kwam, en voor het jaar 1596 naar Oosterend vertrok.

Sibren Jacobs, Roomsche Priester alhier, moest wegens zijne Hervormde gevoelens, in 1596, vlugten. Hij begaf zich eerst naar Emden, studeerde daarna nog te Heidelberg, en is eindelijk als Predikant te Wiebelsum overleden, in 1605.

De kerk was vr de Reformatie vermoedelijk aan den H. Laurentius toegewijd. De pastorij plagt 100 goudgulden (150 guld.) op te brengen; het vikarisschap 80 goudgulden (120 guld.). Aan den Proost van St. Janskerk te Utrecht werden 16 schilden (22 guld. 40 cents) betaald. De kerk werd verbrand in 1515, door de in Friesland rondzwervende en verwoestende Zwarte Hoop. De toren bleef evenwel behouden, alsmede de noordermuur der kerk, beide grootendeels uit tufsteen bestaande. De predikstoel is algemeen bekend wegens haar fijn beeld- en snijwerk, misschien gemaakt in 1695, toen de kerk inwendig geheel vernieuwd werd. Er is geen orgel. De twee klokken, die in den toren hangen, zijn beide in 1515 gegoten.

De Doopsgez., welke hier 12 in getal zijn, behooren tot de gem. van Harlingen. - De R. K., van welke men er 14 aantreft, worden tot de stat. van Harlingen gerekend.

De dorpsschool wordt door een gemiddeld getal van 80 leerlingen bezocht.

Vroeger vond men in den omtrek van dit dorp de staten Bonnema, Hiemstra, Watsma, Sytzema, Osinga en Bonga, thans boerenplaatsen.

De kermis valt in den tweeden Zondag in Augustus.

Dit dorp is de geboorteplaats van den Lange of Groote Pier, die zich in het begin der zestiende eeuw in Friesland zeer beroemd heeft gemaakt, dewijl hij de stroopende Saksische benden, de Zwarte Hoop genaamd, die zijn dorp en huis verwoest hadden, uit Friesland verdreef en daarna de Gelderschen met zijnen aanhang sterk begunstigde. nadat de Hertog van Gelder hem, als Admiraal van de Zuiderzee, het bevel over een aantal schepen had toevertrouwd, werd hij op zee bij de Bourgondirs, Saksen en Hollanders zeer gevreesd. Wegens zijne stoute krijgsbedrijven noemde men hem: de Verwoester der Deenen, de Wreker der Bremeren, de Aanhouder der Hamburgers en het Kruis der Hollanders. Op deze laatsten schijnt hij bijzonder gebeten zijn geweest. Hij stierf in het jaar 1520 te Sneek.

KIMSWERDERZIJL, of Brakepijp, voorm. sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 10 min. Z. O. van Kimswerd, dienende bij nood tot waterkeering in den Slagtedijk.

KLUIRD, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 5 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 3 u. N. W. van Bolsward, 1/2 u. N. van Kimswerd, waartoe het behoort; met 2 h. en ongeveer 20 inw.

KOLDERHUIZUM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Koudehuizum.

KOLK (DE GROOTE-), westelijke inham van het Workumer-meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel.

KOLK (DE KLEINE-), noordelijke inham van het Workumer-meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, door den Indijk in verbinding staande met het Zuurmeer.

KOUDEHUISTER-LEEGEN, uitgestrektheid laag lands, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, O. van de buurs. Koudehuizen, N. O. van het d. Wons.

KOUDEHUIZUM of Kolderhuizen, buurs., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. W. van Witmarsum.

KOUDMEER, meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Makkumer-meer.

KRABBENDIJK (DE), dijk, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, O. van den Dedgumer-polder.

KROMWAL, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 3/4 u. N. O. van Bolsward, 1/4 u. Z. ten W. van Burgwerd, waartoe het behoort.

LANGERHAUW, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Longerhouw.

LEGMEER, meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, N. O. van het Makkumermeer, N. van het Tootmeer, W. van Longerhouw en Z. van Schraard.

Het staat door de Schraardervaart met het Makkumermeer in verbinding.

LOLLUM, ook wel Ruigelollum, oudtijds Lollinghum, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. van Bolsward, aan de vaart, die van Bolsward hier door naar Franeker gaat en bij de Peytille-Paijezijl in de Arumervaart valt. Een tak van deze vaart scheidt zich af, eer zij nog aan het dorp komt, en loopt door Tjum, insgelijks naar Franeker. Men telt er, en met de daartoe behoorende b. Barzum, Beyum, Freollum, Groot-Rillaard en Klein-Rillaard, 33 h. en 170 inw., die meest in den veebouw hun bestaan vinden.

De Herv., die hier ruim 160 in getal zijn, onder welke ruim 50 Ledematen, maken eene gem. uit, welke tot de klass. van Harlingen, ring van Bolsward, behoort. De kerk had vr de reformatie 120 goudgulden (180 guld.) aan inkomsten. Ook was er eene prebende van 40 goudgulden (56 guld.); terwijl de Proost van St. Janskerk te Utrecht vier schilden (3 guld.) trok.

De Doopsgez., van welke men er 5 aantreft, worden tot de gem. van Bolsward gerekend. - De R. K., van welke men er 4 heeft, behooren tot de stat. van Bolsward. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 25 leerlingen bezocht.

LONGERHOUW, of Langerhove, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. W. van Bolsward, N. van de Makkumervaart op Bolsward, niet verre van de Exmorsterzijl, Z. van den rijweg en oude vaart naar Schaard.

Men telt er 10 h. en 90 inw., die meest in de veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er 80 in getal zijn, behooren tot de gem. Longerhouw-en-Schettens, welke hier eene kerk heeft, die voor de reformatie een inkomen had van 110 goudgul. (160 guld.). Ook bestond er eene prebende van 40 goudguld., (65 guld.), welke voor den Koster was.

De Doopsgez., welke men er aantreft, worden tot de gem. van Bolsward gerekend.

De R. K., die er wonen, behooren tot de stat. van Makkum.

Men heeft in dit d. geen school, maar de kinderen genieten onderwijs te Schettens.

LONGERHOUW-EN-SCHETTENS, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, ring van Makkum.

Men heeft er twee kerken, als: eene te Longerhouw en eene te Schettens, en telt er 200 zielen, onder welke 60 Ledematen.

MAANBUREN of Moneboiren, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. W. van Bolsward, gem. en 5 min. N. W. van Parrega.

MAKKUM, kerk. ring, prov. Friesland, klass van Harlingen.

Men heeft er de volgende 10 gem.: Makkum-en-Kornwerd, Arum, Exmorra-en-Allingawier, Gaast-en-Ferwoude, Idsegahuizen-en-Piaam, Longerhouw-en-Schetten, Pingjum-en-Surig, Schraard, Witmarssum en Wons-en-Engwier, en heeft er 16 kerken, bediend wordende door 10 Predikanten. Men telt er 5400 zielen, onder welke 1260 Ledematen.

MAKKUM, vl., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 2 u. W. van Bolsward, 2 u. N. van Workum, aan de Zuiderzee.

Het was oudtijds een klein dorp, bestaande uit weinige huizen, omstreeks de kerk. In het begin der vorige eeuw was dit getal slechts tot ongeveer 50 huizen aangegroeid, die echter op eene regelmatige wijze rond een vlak veld gebouwd en meest met hovingen voorzien waren. Doch allengskens heeft dit dorp zich, door den toenemenden koophandel en de scheepvaart, uitgebreid, vooral aan den zuidkant der Molenvaart, alwaar vroeger eenige gehuchten stonden, Statum of Statuma-gebuurte genoemd. Thans maakt Makkum, als vlek, van buiten een fraaije vertooning, en bevat 326 h., aan geregelde grachten of wel bevloerde staten gebouwd, die te zamen ongeveer 1950 inw. bevatten. Men heeft er zich reeds van ouds op velerlei fabrijken toegelegd. Ook werd hier alles gevonden, wat tot de huis- en scheepstimmerij eenige betrekking heeft, zijnde er, wegens den bloeijende houthandel, doorgaans allerlei soorten van timmerhout te bekomen. Thans vindt men er 5 pannen-, 1 plateel- en 1 pottenbakkerij, 1 leerlooijerij, 2 touwslagerijen, 3 kalkbranderijen, 2 houtzaag-, 1 olie-, 1 papier-, 1 mostaard- en 2 korenmolens.

Weleer plagten hier, boven ander plaatsen, in getal uit te munten de kalkbranderijen, toen de voornaamste tak van bestaan van Makkum dewijl daartoe veel werkvolk wordt vereischt. Ten tijde van Winsemius telde men er 100 kalkovens, en Schotanus getuigt, dat er in zijnen tijd verre over de honderd waren, van welke ruim drie honderd huisgezinnen hun bestaan kregen; doch deze fabrijken zijn, wegen hare vermenigvuldiging op andere plaatsen, hier allenskens zoodanig afgenomen, dat er thans nog maar drie te vinden zijn. Vier en dertig kalkmeetsters, doorgaans weduwen van verschillende gezindheden, alle onder eenen Kapitein staande, werden hiertoe gebruikt. Ook was weleer de kompagnie der schillossers en kalkdragers zeer talrijk; doch hun getal, gelijk ook dat dergenen, die de schulpen uit zee aanbragten, met vaartuigen door twee man bevaren, is van tijd tot tijd grootelijks verminderd. Men heeft hier in later tijd ook nog 1 steenbakkerij en 1 glasblazerij gehad, welke echter gesloopt zijn. De zeescheepvaart is er van geringe beteekenis; in 1844 zijn er 11 schepen in- en 27 uitgeklaard.

In het midden van het vlek heeft men eene ruime Botermarkt en ook daar ter plaatse eene fraaije Waag, zijnde een schoon vierkant gebouw, gesticht in het jaar 1698. In den voorgevel leest men de namen van den toen regerenden Grietman, voorzien met eenen haan tot eenen windwijzer, en een slaand uurwerk met de vereischte uurwijzers.

De Hervormden, welke hier ongeveer 1400 in getal zijn, behooren tot de gem. van Makkum-en-Kornwerd, welke vroeger door twee Predikanten bediend werd. De kerk, vr de Reformatie aan den H. Martinus, Bisschop van Tours, toegewijd, was destijds 100 goudg. (150 guld.) waardig; er was eene vikarij, die 80 goudg. (120 guld.) opbragt. De Proost van St. janskerk te Utrecht trok er 12 schilden van. Die kerk schijnt vervangen te zijn door de tegenwoordige, zijnde een schoon gebouw, versierd met eenen aanzienlijken toren, welke eene getralieden omgang van hardsteen, twee klokken en een zeepaard tot eenen windwijzer heeft. Van binnen is deze kerk wel betimmerd, en rust aan den noordkant op eene rij gemetselde pilaren. In het jaar 1660 werd dit gebouw begonnen, en de eerste steen daaraan gelegd door Jonkheer Bonno van Donia, gelijk nog heden op een der balken gelezen wordt. Aam deze kerk, welke geen orgel heeft, is in het jaar 1835, door Roelof Willems Eysinga, een kostbare zilveren schotel, ten gebruike bij het H. Avondmaal, vereerd geworden.

Van de Doopsgezinden, die hier in de zeventiende eeuw ruim 300 Leden telden, zijn er thans nog 150 in getal, welke, met die van Kornwerd, Engwier, Exmorra, Gaast, Idsegahuizen, Piaam, Schraard, Longerhouw en Wons, eene gem. uitmaken, die 250 zielen, onder welke 100 Ledematen, telt, en door eenen Predikant bediend wordt. De kerk, staande aan eene steeg, omtrent de Kerkstraat, heeft van buiten weinig aanzien, doch is van binnen wel betimmerd, en heeft eene galerij, tegenover den predikstoel, welke op drie pilaren rust, waartusschen twee hangende kaarskronen gezien worden. Zij heeft geen toren, doch een fraai orgel.

De enkele Evangelisch Lutersche, die er woont, wordt tot de gem. van Workum gerekend.

De Roomsch Katholijken, die er 300 in getal zijn, maken, met die van de dorpen Kornwerd, Engwier, Exmorra, Gaast, Idsegahuizum, Piaam, Schraard, Longerhouw en Wons, de stat. van Makkum uit, welke tot het aartspr. van Friesland behoort, ruim 500 zielen en onder deze 310 Communikanten telt, en door eenen Pastoor bediend wordt. De kerk, aan de H. Martinus toegewijd, staat aan de zuidzijde der Wijde-Steeg. Het is een oud gebouw, zonder toren doch met een orgel.

Het Diakonie-Armhuis, aan het einde van de Wijksteeg, welke op de Botermarkt uitkomt, is van goede vertrekken voorzien; daarin worden thans 25 personen verpleegd.

Het Gemeene-Armhuis, aan de Bleekstraat, gesticht door de Bezorgers dier armen, die voorheen besteed werden bij bijzondere lieden. Het voornaamste inkomen dezer stichting, wordt gevonden uit de subsidie der plaatselijke middelen.

Men heeft er twee scholen, welke gezamelijk gemiddeld door een getal van ongeveer 200 leerlingen bezocht worden.

Van ouds heeft Makkum twee sluizen naar zee gehad. De zuidelijke en kleinste werd de Achlumer- of Landsluis genoemd en deze had hare waterlozing door de kleine zijlroede uit het Makkumermeer, en was, behalve van eb- en vloeddeuren, ook voorzien van eenen steenen boog, die boven vlak gemetseld was en ter wederzijden ijzeren leuningen had; dan, dewijl men die van weinig nut rekende, is zij, in het jaar 1778, afgedamd en overdijkt. De groote zijl ligt aan de vaart, die midden door de vlek naar zee loopt. Zie het art. Makkumerzijl.

Tot beschutting der sluizen tegen de zeewinden en tot berging der schepen, werd voor dezen eenen dubbelen rij palen, in de gedaante van een uithoofd, in zee geslagen, welks zuidelijk einde aan een stukje groenland slaat, waarop nog in het jaar 1740 koebeesten geweid en gemolken werden., doch hetwelk heden zijna geheel in dor strand is veranderd. In de vorige eeuw is, in plaats van het houten hoofd, eene lange balsteen-glooijing gelegd, die, in den storm van 1776 bijna geheel overhoop geworpen zijnde, na dien tijd wederom is orde is gebragt.

In het jaar 1778 is mede, een weinig ten O. van de sluis, over eene engte, alwaar voordezen het schutwater stuitte en een paar eb- en vloeddeuren lagen, ook eene draaibrug, in plaats der oude wipbrug gemaakt, terwijl er in 1838 weder eene wipbrug is gelegd.

Aan den zeedijk, tusschen de beide sluizen, had men zeer waarschijnlijk oudtijds eene schans of versterking, omdat de huizen, daaromtrent staande, nog hedendaags den naam van Schans dragen.

Er is hier een Departement der Maatschappij: Tot Nut van 't Algemeen, dat den 10 December 1811 is opgerigt, en thans 16 leden telt.

Makkum is de geboortepl. van den Geneeskundige Georgius Coopmans, geb. 27 Junij 1710, 30 Mei 1800, als Geneesheer te Franeker; van den Schilder Petrus Groenia, geb. 5 October 1759, en van den Nederduitsche Dichteres Cynthia Lenige, geb. 6 November 1755, 3 october 1780.

De kermis valt in den eersten Zondag na Pinksteren. Voorts is er alle Maandagen eene weekmarkt.

Bij den watervloed van 3, 4 en 5 Februarij 1825 werd de zeedijk in de nabijheid van Makkum zeer geteisterd. veel schade werd er aan paal-, kist- en aardewerk veroorzaakt, en er zouden doorbraken ontstaan zijn, zoo men zulks met inspanning van alle krachten niet voorkomen had. Makkum leed niet veel; de schade hier veroorzaakt, werd te weeg gebragt aan de dijkhuizen, die van achteren door de overstortende zee ingeslagen zijn. - Aan de landzijde werd deze plaats den 7 Februarij overstroomd, zoodat hier het water zoodanig rees, dat het in sommige huizen tot eene aanmerkelijke hoogte was ingedrongen en in eenige fabrijken 1/2 el hoog gestaan heeft.

MAKKUM-EN-KORNWERD, kerk. gem., prov. Friesland, klass van Harlingen, ring van Makkum. Men heeft er twee kerken, en telt er ongeveer 1550 zielen, onder welke 500 Ledematen. Vroeger werd zij door twee Predikanten bediend. De eerste, die hier het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Sjoerd Pouwels Feitkema, die in het jaar 1590 herwaarts kwam, en vr het jaar 1599 naar Arum vertrok. De eerste tweede Predikant is geweest Nicolaas Schuiring, die in het jaar 1682 herwaarts kwam en in het jaar 1690 naar Harlingen vertrok. Na het overlijden van den Predikant Hector Murray, hetwelk in het jaar 1804 plaats had, is er echter geen tweede Predikant meer beroepen.

MAKKUMER-MEER (HET) of het Koudmeer, meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, dat door de Schraardervaart met het Legmeer, en daar naast met het Tootmeer, en door de Luikersloot met het Kerkmeer bij Exmorra, door de Jakleset met het Parregaastermeer en door de Bokkesloot, de Groote-Zijlroede en de Kleine-Zijlroede met de Zuiderzee in verbinding staat.

Dit meer bestaat eene oppervlakte van 302 bund. 75 v. r. Men vangt er goede baars en andere visch.

MAKKUMERSLUIS (DE) of de Makkumerzyl, zeesluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, aan de vaart, welke midden door Makkum naar Zee loopt. Deze werd weleer de Oude-Kloosterzijl genoemd, en is in het jaar 1778 geheel vernieuwd en aanmerkelijk wijder gemaakt. Zij is zeer fraai van steen opgemetseld en met zware vloed- en ebdeuren voorzien; daarover lag weleer eene zware dubbele valbrug met ketens; doch bij de vernieuwing der sluis, in het jaar 1778, is daarvoor in plaats gekomen eenen enkele gier- of draaibrug van een zeer eenvoudig maaksel, welke echter in 1838 weder door een wipbrug vervangen is. Deze sluis is vooral voor de waterlozing en uitstroming van Westergoo van zeer groot belang.

MARNE (DE), voorm. vaart, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, in eene zuidoostelijke rigting van de Schraardervaart naar de Makkumervaart loopende. Deze vaart is afgedamd, en dient gedeeltelijk tot molensloot van den Marnepolder.

MARNEDIJK (DE), dijk prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, loopende van den Pinggumer-halsband naar Bolsward. het is een gedeelte van de vervallen binnenwaterkeering de Marne, welke een aanvang nam bij Abis Heringazijl, onder Achlum, en liep langs de Arummer-Groendijk door Witmarsum langs Koudhuisum, door Bolsward tot aan Kluw, onder Hydaard, waar hij zich aan den vijf-deelen-Slagtedijk aansloot.

MARNEPOLDER, pold. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, W. van Bolsward, bezuiden den Slagtedijk.

MARNEZIJL (DE), sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, 5 min. W. van Bolsward, in den Marnedijk, dienende vroeger tot waterkeering, zijnde voorzien geweest van een verlaat, waardoor, volgens accoord in 1536, de schepen van Bolsward niet meer dan tweemalen daags geschut mogten worden.

MARWIRD (GROOT-) of Groot-Marwird, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. ten W. van Bolsward, 1/4 u. W. ten Z. van Ruige-Lollum, waartoe zij behoorde.

MARWIRD (KLEIN-) of Klein-Marwird, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Ruige-Lollum, waartoe zij behoorde.

MEERSWAL, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. van Bolsward, 1/2 u. N. W. van Lollum, waartoe het behoort.

MELKMEER (HET), voorm. meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, N. O. van Exmorra. Dit meer is thans droog en men treft daarin meest weiland aan.

MELKVAART (DE), water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, dat met eene oostelijke rigting naar Exmorra loopt.

MIEDEN (OP-DE-), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. ten O. van Bolsward, 1/2 u. Z. O. van Burgwerd, waartoe het behoort.

MINNEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en bijna 2 u. N. ten W. van Bolsward, 15 min. N. W. van Arum, waartoe zij behoorde.

MONEBUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 2 u. Z. W. van Bolsward, 5 min. N. W. van het d. Parrega, waartoe zij behoort.

MONNEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en bijna 2 u. N. ten W. van Bolsward, 1/2 u. Z. O. van Arum, waartoe zij behoorde.

MONNIKE-BUREN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. Z. W. van Bolsward, Z. W. van Hieslum, waartoe het behoort.

NES, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward. 1/4 u. N. van Witmarsum, waartoe het behoort.

OCKINGA of Okkinga, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. ten O. van Bolsward, niet ver van Burgwerd, waartoe zij behoorde, in de b. Sjungadijk.

OEGEKLOOSTER of Ugoklooster, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, niet ver van Bolsward, aan de Hartwerdervaart, onder het dorp Hartwerd.

Het werd, volgens sommigen, bewoond door Augustijner-Nonnen, volgens anderen door Graauwe Beggijnen, en werd ook wel de Abdij-van Schillaard genoemd.

Johan Bonga, een Friesch Edelman, den 17 Augustus 1572, met eenige schepen en soldaten, van Enkhuizen naar Friesland gevaren zijnde, kwam den 20 met 300 man voor Bolsward en eischte de stad, uit naam van den Koning van Spanje en den Prins van Oranje, als Gouverneur der Nederlanden, op. Mr. Hobbe Ottes, Burgemeester van Bolsward, gaf ten antwoord, dat men het den Stadhouder en Kolonel had geweigerd, en dat men dat ook hem wel doen zou. Bonga vraagde: " Wie is uw Stadhouder?" Hobbe zeide: "De Kolonel van Groningen." Bonga barste daarop uit: " De Kolonel is een schelm." Hobbe daartegen: " du biste zelf een schelm!" Bonga, daarover toornig, toog van Bolsward naar Sneek, stak eerst het Oegeklooster in brand, en gaf het ten prijs, om het af te breken en de bouwstoffen weg te halen, aan degene, die kon of wilde. Ter plaatse, waar dit klooster gestaan heeft, ziet men thans nog drie partikuliere huizen, en daar onder het huis Ter-Let.

OFFENDER-BUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Scharnegoutum.

OLDEKLOOSTER, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 1 3/4 u. N. van Sneek, kant. en 1 u. O. ten N. van Bolsward, 1/4 u. O. van Hartwerd, waartoe het behoort; met 6 h. en 20 inw.

Dit geh. ontleent zijnen naam van de, alhier vroeger gestaan hebbende, abdij Oldeklooster, oudtijds ook Bloemkamp genaamd, welke in het jaar 1191 gesticht was, en in het volgende jaar door Boudewijn van Holland, den negen en twintigsten Bisschop van Utrecht, op Bonifaciusdag, werd ingewijd. De stichters waren, behalve eenige Kanunniken van Klaarkamp, vooral drie broeders, woonachtig te Wommels, welke hunne aanzienlijke en meest bij Hartwerd gelegene landerijen, tot dit godsdienstig gebruik afzonderden. Deze broeders heetten Tethardus, Herdradus en Syboldus, van welke de beide eerste Priesters en de laatste een Leek was. Tethardus werd tot eersten Abt van dit nieuw klooster, waaraan men den naam van Bloemkamp gaf, aangesteld, door Gerbrandus, Abt van Klaarkamp, met goedvinden en op magtiging van den Bisschop van Utrecht. Deze nam het klooster onder zijne bescherming, prees den godsdienstigen ijver der drie broeders, en beschonk hun klooster met vele voorregten. Onder de besturing van den eersten Abt, en door de getrouwe medewerking zijns broeders Herdradus, die Prior of Onder-Abt was, nam het klooster aanmerkelijk toe in aanzien en in getal van Monniken, die de Cisterienser orde aannamen, zoodat Tethardus, bij zijn overlijden, in 1200, reeds een aanzienlijk klooster naliet, waarvan de tweede Abt Wighardus was. Deze Abt stond mede in de gunst van Theodoricus van Are, den twee en dertigsten Bisschop, ten blijke waarvan het klooster met het regt van patroonaat der kerk van Scharnegoutum begiftigd werd, welk regt tot dien tijd aan de Utrechtsche Kerkvoogden had behoord. Alleen moest Bloemkamp, wegens de overdragt van het gemelde jus patronatus, de oude jaarlijksche schatting aan den Bisschop blijven betalen, bestaande in 8 onsen Ezeker munt. Voorts schonk de Bisschop nog aan Bloemkamp, eene aanzienlijke hoeveelheid lands, ontstaan door de toen reeds aanmerkelijke aanslijking der Middelzee. De Abt deed met deze nieuwe aanwinst zijn voordeel, liet de nieuwe landen door de kloosterlingen bedijken en ontginnen, waardoor met der tijd de inkomsten en bezittingen des kloosters aanzienlijk vermeerderd werden. Johan van Arkel, de zeven en veertigste Bisschop van Utrecht, bevestigde in 1337 dezen giftbrief van zijnen voorzaat. Bloemkamp (Oldeklooster) verkreeg kort hierna nog meer landerijen. De aanslijking der Middelzee gaf aan vele daaraan gelegene dorpen groote aanwinst in land. Die nieuwe landerijen waren echter onbruikbaar, zoo zij niet door vaste dijken tegen de hooge vloeden beveiligd werden. Deze bedijking was door de meeste landzaten, wegens de kostbaarheid, onuitvoerbaar, waarom men zich meermalen tot de rijke en vermogende kloosters wendde en daaraan de nieuwe landen opdroeg, alzoo de kloosters de kosten der bedijking gemakkelijk konden dragen, en zulks ook gaarne wilden doen, dewijl zij daardoor in het bezit van uitgestrekte landerijen kwamen. De ingezetenen van Mantgum begaven zich tot den Abt van Bloemkamp, en droegen hem de nieuwe landen op, welke de opgeslijkte Middelzee had geschonken. De Abt bekwam daardoor te Mantgum geheele streken lands, welke al spoedig bedijkt werden, terwijl hij mede de bouwing eener kerk aldaar, in of omtrent het jaar 1203, bevorderde.

In 1233 werd door zekeren Ubaldus, in de nabijheid van Sneek, een nonnenklooster gesticht, waaraan hij den naam van Aula Dei (Gods Hof) gaf; doch daar dit klooster meer bekend bleef onder den naam van Nijeklooster, werd Bloemkamp vervolgens algemeen met den naam van Oldeklooster benoemd. In de eerste anderhalve eeuw van zijn bestaan schijnt Oldeklooster steeds in magt, aanzien en welvaart te zijn toegenomen, terwijl de Monniken nog niet dien trap van zedeloosheid en onkunde hadden bereikt, die later zulke treurige verschijnselen opleverde.

Na het uitbreken der bekende twisten tusschen de Schieringers en Vetkoopers, die zoo lang in Friesland gewoed en zoo veel bloed en welvaart gekost hebben, nam ook Oldeklooster, dat zich bij de eerste partij voegde, veelal een werkzaam aandeel in die geschillen, beroerten en oorlogen. Niet slechts mengden de Monniken zich in de twisten der Edelen, maar bevochten vaak kloosters en abdijen. Vooral vierden zij hunne zucht naar oorlog en verwoesting den ruimen teugel, nadat, in 1341, tot twaalfden Abt was aangesteld zekere Meikulpus, die zeer oorlogszuchtig was, en liever zijne Monniken in de wapenhandel, dan in de godsdienst oefende. Zoo waagden de Monniken van Oldeklooster, in 1347, eenen aanslag tegen de abdij te Pingjum (Vinca Domini), met oogmerk om die in te nemen; doch de wakkere verdediging van Wibrandus Wobbinga, Proost aldaar, deed hen, bij al hunner meerderheid en sterkte, het hoofd stooten, zoodat zij met schaamte moesten afdruipen.

In de kerk te Oldeklooster werd in 1345 begraven het lijk van Willem IV, Graaf van Holland, die in eenen veldslag bij Stavoren gesneuveld was, hoewel Albrecht van Bijeren, in 1396, het gebeente weder liet opgraven en naar Braband vervoeren.

Renicus Camga, die in 1377 Abt te Oldeklooster, werd, was mede een zeer oorlogszuchtig man, en leefde in gedurige vijandschap met de Monniken van Ludingakerk, die, tot de Vetkoopers-partij behoorende, zijne gestadige vijanden waren. In eenen veldslag tusschen de Monniken van Ludingakerk en Oldeklooster, den 4 Julij 1380, nabij Arum voorgevallen, sneuvelden meer dan 150 van beide partijen, welke hierop onverzoend scheidden, en slechts wachtteden op nieuwe gelegenheid om zich te wreken. Inmiddels nam het klooster zeer af in bevolking en inkomsten, dewijl het losbandig gedrag der kloosterlingen en hunne oorlogszucht en wreedheid de godsdienst hoe langer hoe meer verachtelijk maakten bij de genen, die te voren diepen eerbied gevoelden voor het kloosterleven. vele landzaten en uithoven onttrokken zich aan Oldeklooster, hetwelk daardoor niet weinig leed. De zevenjarige regering van den Abt Meinardus, die op eene reis naar Zierikzee overleed, verbeterde de tucht des kloosters zeer weinig: want bij gelegenheid dat een volgende Abt, Dodo of Doede Feitema, benevens den Abt van Ludingakerk van hunne kloosters afwezig waren, ten einde de partijschappen te helpen bijleggen, namen de Monniken van Oldeklooster hunne kans waar om Ludingakerk te bestoken en, zoo mogelijk, daarop eene overwinning te behalen. Zij trokken alzoo gewapend naar Ludingakerk waar zij dra de poort bemeesterden en, naar het zich liet aanzien, zou het geheel konvent al spoedig in hunne magt zijn geweest; doch alzoo er, zonder hun weten, onderscheidene Edelen in Ludingakerk bijeen waren, om zeker onderling verdrag te maken, was Ludingakerk aldra in staat van tegenweer, en bood die van Oldeklooster moedig het hoofd. Sipke Nijenhuis, Heerschap te Wynaldum, was een der ijverste verdedigers van Ludingakerk, doch sneuvelde reeds bij het begin van het gevecht. De Oldekloostersche Monniken moesten intusschen het hazepad kiezen, en werden door die van Ludingakerk tot aan Arum vervolgd. Bij dit dorp, wellight omdat zich de vlugtende Monniken hier veilig achtten, hielden zij stil, en sloegen nog tien van hunne vervolgers dood, terwijl de Edelen Sicke Gratinga en Gale Hania zwaar gewond naar Ludingakerk terug gevoerd werden. Oldeklooster bij dit bedrijf 39 Monniken verloren, en tevens de wraak van Ludingakerk op nieuw opgewekt. De beide gewonde Edelen genezen zijnde, zonden 50 sterke en wel gewapende Monniken uit Ludingakerk naar Oldeklooster om het te overrompelen. Deze aanslag had plaats den 2 November 1420, doch mislukte; zij moesten zich ditmaal vergenoegen met het verbranden van eenige huizen en de poort, terwijl zij twee Monniken gevangen met zich naar Ludingakerk voerden, welke zij aldaar doodsloegen en aan eenen boom ophingen.

Dodo Feitama, toenmaals Abt te Oldeklooster, was in acht en twintig jarigen ouderdom tot die waardigheid verheven. Hij werd wel is waar geroemd als een man van geleerdheid en goeden smaak, doch zijne pogingen om de orde en tucht in hte klooster te herstellen, liepen vruchteloos af. Ook was de Abt zelf geenszins vrij van wraakzucht: want toen eenige Bolswarders eenen Monnik hadden doodgeslagen, liet hij toe, dat de Monniken zich, door het ombrengen van dertien burgers, op de Bolswarders wreekten. Eene poging, kort daarna door de burgers van Bolsward gedaan, om Oldeklooster in te nemen, liep vruchteloos af. De Abt Feitama deed anders veel om zijn klooster den vorigen bloei weder te doen hernemen, want om de groote schulden, door het losbandig gedrag der Monniken veroorzaakt, te betalen, verkocht hij zelfs zijne eigene landen te Wommels, maar de kloosterlingen waren te zeer aan een teugelloos leven gewoon, dan dat er eene spoedige verbetering in de gesteldheid des kloosters te hopen scheen. Ulbodus Tienstra, die, in 1444 Abt van Oldeklooster werd, was bij de geestelijkheid in het algemeen bemind, en werd wegens zijne godsvrucht en wijze zachtmoedigheid geprezen. Zijne regering was echter kort, om belangrijke verbeteringen voor het klooster daar te stellen.

De zware watervloed, die, na eenen zeer droogen zomer, in November 1464, een groot deel van Friesland onder water zette, deed mede groot nadeel aan de landen van Oldeklooster. Ook werd de groote put of vijver, binnen in het klooster, door het zeewater geheel bedorven, zoodat men groot gebrek aan water, zoo wel tot huishoudelijk gebruik, als tot bierbrouwen, ondervond. Om naderhand dusdanige onheilen te voorkomen, liet de Abt Matthias Poortvliet, in het volgende voorjaar, eenen aarden wal om den vijver leggen, en ook nog 100 pondematen (ruim 36 bund.) kloosterland, bij de poort des klooster gelegen, door eenen hoogen dijk omringen, waarvan de overblijfselen nog zigtbaar zijn. Deze Abt verbeterde en verfraaide voorts het klooster grootelijks, als door het bouwen van een ziekenhuis, een lust- of zomerhuis voor de Monniken en andere verbeteringen in het inwendige der gebouwen. Hij liet mede in het klooster eene bibliotheek aanleggen, en prees zeer het gebruik van nuttige boeken bij zijne kloosterlingen aan. Het schijnt dat de vroegere woestheid en oorlogszucht, die de Monniken zoo ongunstig onderscheiden hadden, door de goede gezindheid en het voorbeeld van deze Abt beteugeld werden, waardoor dan ook de welvaart des kloosters en het godsdienstig leven der kloosterlingen niet weinig toenam.

In 1499 werd de toenmalige Abt, Petrus Poppingawier, door den Hertog van Saksen tot Lid van den Hoogen Raad in Friesland aangesteld, waaruit men kan opmaken dat Oldeklooster in die onrustige tijden, of althans in het begin, de zijde van den Hertog van Saksen koos. Dit heeft het klooster evenwel geenszins beveiligd tegen de woede der Saksische en Duitsche soldaten, die, bekend onder den naam van den Zwarte hoop, vele deelen van Friesland doorkruisten, om het wankelend gezag der Saksers te schragen en te doen eerbiedigen, en op vele plaatsen grooten moedwil en gruwelen pleegden. Ook Oldeklooster ondervond in 1515 hunne woestheid, toen deze hoop, na Lidlum, Ludingakerk en ander plaatsen verwoest en geplunderd te hebben, in Oldeklooster post vatte, om, zoo mogelijk, de Gelderschgezinde stad Bolsward te bemagtigen. Zij hielden ook hier, gelijk overal, slecht huis, en Oldeklooster was, evenzeer als de gemelde konventen eene prooi van hunnen roof- en moordlust geworden, indien zij niet door vrees weerhouden en eindelijk, door den Overste Lenard Swartsenburg, met 1200 soldaten en vele ingezetenen van Wonseradeel, verdreven waren geworden.

Nadat de burgertwisten en verdeeldheden in Friesland, onder de regering van Keizer Karel V, allengs verdwenen, kwam, Oldeklooster ook weder tot vorigen bloei en welvaart en nam de bevolking aan zienlijk toe.

In 1535, evenwel, ondervond het klooster een nieuw ongeluk. De Wederdoopers, die zich reeds in Holland en elders, als dolle en razende lieden hadden aangesteld, staken nu mede naar Friesland over, om hunnen aanhang te vergrooten. Zijn namen den 30 maart Oldeklooster bij verrassing in; doch Georgius Schenck, Stadhouder van Friesland, bragt spoedig eenen hoop volks, uit alle de oorden der provincie, bijeen, belegerde de Wederdoopers, die het klooster bezet hielden, noodzaakte hen zich over te geven, en deed vier en twintig hunner ophangen; vijftien werden onthoofd, de vrouwen en maagden, naar Leeuwarden gevoerd en deels achter het Blokhuis, deels in het Hempenser-meer verdronken. Dus eindigde het bedrijf der Wederdoopers in Oldeklooster, hetwelk nu weder door den Abt e zijne kloosterlingen betrokken werd. Het schijnt evenwel dat het klooster bij deze inneming en herwinning niet veel volks verloren heeft: want in 1537, toen de Makkumer-zijl of sluis vernieuwd werd, was het klooster zoo volkrijk, dat de boter van de vier en vijftig koeijen, die men in het klooster had, op verre na niet toereikend was voor eigen gebruik, waarom de keldermeester Johannis van Leeuwarden, nog twaalf tonnen boter moest kopen. Welligt had men, tot de vernieuwing der genoemde zijl, ook vreemde hulp, behalve die, der Lekebroeders noodig, waardoor het klooster eene talrijke bevolking had te voeden. Deze Makkumer-zijl, thans nog aanwezig, behoorde aan Oldeklooster, en moest door dat gesticht onderhouden worden, gelijk de in 1778 gedamde kleine zijl aldaar, aan het konvent Achlum behoorde. Van de laatste dertig jaren, dat Oldeklooster nog bleef bestaan, valt weinig aanmerkelijks te zeggen, alzoo de reeds toen hier en daar aanwezige zucht naar eene kerkhervorming, te gelijk met de zedeloosheid en onwetendheid der kloosterlingen, zeer toenam, en het einde van zulke gestichten voorspelde.

Oldeklooster werd bijna geheel verwoest, den 19 October 1572, zijnde den zelfden dag, toen Lidlum en Monnikebajum vernield werden. Onder Cunerus Petri, den eersten en laatsten Bisschop van Leeuwarden, hield de laatste Abt Thomas van Groningen zich nog al eenigzins staande, doch den 13 November 1579 eindigde het kloosterleven geheel. De Abt werd op dien dag gevankelijk naar Leeuwarden gevoerd, denkelijk ten gevolge van zijn oproerig gedrag tegen de Staten, en zijne verkleefdheid aan Spanje; dit ten minste is zeker, dat hij het verzoekschrift ter verhindering der unie mede had ondertekend. Hij overleed den 3 Augustus1599, en ligt in het koor van de kerk te Hydaard begraven. Op den grafsteen leest men, behalve het grafschrift, nog een Latijnsch versje. Twee dagen na de gevangenneming van den Abt (15 Nov. 1579) werd, bij een besluit van de Staten van Friesland, bepaald, dat de algemeene en openbare oefening van de Hervormde godsdienst in Friesland, van nu af zou gehandhaafd worden. De kloostergoederen werden aan den Lande getrokken, om deze tot nuttige einden te bezigen. De losse goederen werden terstond, doch de landerijen van tijd tot tijd verkocht. Nog waren in 1640 twee stemhebbende plaatsen van Oldeklooster in eigendom aan de provincie Friesland verbleven, doch deze waren reeds in 1698 een eigendom van particulieren geworden.

Olde-klooster, hoezeer thans slechts een gehucht met eene geringe bevolking, en geene schaduw vertoonende van de vroegere grootheid, is en blijft evenwel rijk aan herinneringen voor oudheidminnaars.

OLFERDER-BUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Scharneburen.

OORNS (GROOT-), buurtje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. van Bolsward, 1/4 u. W. van Hichtum, waartoe het behoort.

OORNS (KLEIN-), buurtje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. van Sneek, kant. en 1 u. N. van Bolsward, 10 min. W. van Hichtum, waartoe het behoort.

OOSTHEM, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/4 u. N. van Bolsward, 1/2 u. Z. O. van Witmarsum, waartoe het behoort.

OPHEERDERBUREN ook Olfenderburen, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Scharneburen

OSINGA, Osingha, Ozinga of Oosinga, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. van Schettens, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 37 bund. 85 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer H. J. Lycklama Nyeholt, woonachtig te Bolsward.

Op deze state woonde vroeger Jonkheer Sybrand Osinga, die de grietenij Wonseradeel, door de verbeteringen aan haren waterstaat, groote diensten bewees.

OSINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, bij Kimswerd. Zie Groote-Pier.

PADDEHUIS, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1/2 u. W. van Bolsward, 1/2 u. N. O. van Exmorra, waartoe zij behoorde.

PANDEGRA en PANDERGA, oudenamen van het d. Parrega, prov. Friesland, kw. Westergoo. Zie Parrega.

PAREGA, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Parrega.

PARMEER (HET), naam, welken men wel eens geeft aan het Parregastermeer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Parregastermeer.

PARREGA, of Parraga, oudtijds Pandregae en Panderaghae, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. W. van Bolsward, aan de Workumer-trekvaart, en nabij het Parregaster-meer.

Het is een d. van eenen matigen omtrek, dat, met de buurtjes Zuiderend, Moneburen, Aengterp en Aemburen, 46 h. en 280 inw. telt.

Het Parregastermeer en andere wateren geven dit d. eene gunstige ligging. De inw. vinden meest hunne bestaan in den landbouw.

De Herv., die er 240 in getal zijn, behooren tot de gem. Parrega-Hieslum-en-Greonterp. De kerk is een groot, langwerpig en wel onderhouden gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel. De pastorij bragt vr de reformatie honderd goudgulden (150 guld.), het vikarisschap tachtig goudgulden (120 guld.) op. De proost van de St. Janskerk te Utrecht trok er acht schilden (11 guld. 20 cents) van.

De Doopsgez., van welke men er 3 aantreft, worden tot de gem. van Bolsward gerekend. - De R. K., welke er 35 in getal zijn, behooren tot de stat. van het Blaauwhuis. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 40 leerlingen bezocht.

PARREGA-HIESLUM-EN-GREONTERP, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Sneek, ring van Workum.

Men heeft er twee kerken, als: ne te Parrega en ne te Hieslum, en telt er 280 zielen, onder welke 80 Ledematen. De eerste die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Petrus Monches, die in 1600 herwaarts kwam, en in 1602 overleed.

PARREGASTER-MEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, ten Z. W. van de stad Bolsward, ten N. W. van het d. Parrega.

Het is een smal en langwerpig meer, van omtrent twee uren gaans in de lengte, dat aan de noordzijde door de engte Jaklezet gescheiden is van en verbonden is met het Koud- of Makkumermeer, terwijl het aan de zuidzijde door de Sloot, de Indijk, met het Workumermeer, hetwelk digt bij de stad Workum ligt, in verbinding staat. Het is zeer vischrijk, inzonderheid is de Parregaaster-meerbot zeer vermaard. Vroeger heette het ook het Zuidermeer.

PEAAM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Wonseradeel. Zie Piaam.

PENNINGUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Pingjum.

PIAAM of Peaam, oudtijds Peangum en ook Pijaam gespeld, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 6 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. W. van Bolsward, aan de Zuiderzee, aan den voet van den zeedijk, 1 1/2 u. N. van Workum, 1/2 u. Z. van Makkum.

Men telt er 14 h. en 100 inw., die in den landbouw en de veeteelt hun bestaan vinden. De meeste landerijen bestaan hier uit bouwland; doch in het laag land zijn onderscheidene volgelkooijen, in welke men veel watervoegels vangt, welke naar Holland verzonden worden.

De Herv., die er 85 in getal zijn, behooren tot de gem. Idsega-huizen-en-Piaam, welke hier eene kerk heeft, met eenen toren, doch zonder orgel. - De 15 R. K., die er wonen, worden totd e stat. van Makkum gerekend.

PIER (GROOTE-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Osinga.

PIERSMEER (HET) of het Aylvameer, meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 1/2 u. Z. van Exmorra, 1/4 u. N. van Parrega, in den Rytseterpen-polder, hetwelk met het Kerk-meer, met het Parregaaster-meer en door de Hillebrands-vaart met de Trekvaart-van-Workum-op-Bolsward, in verbinding staat.

PINGJUM (LUTJE-) of Klein-Pingjum, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 5 min. Z. W. van Pingjum; waartoe zij behoort.

PINGJUM, Pingium, Pingum of Pennigum, oudtijds Pijanghum, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet Wonseradeel, arr. en 4 . N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/2 u. van de Zuiderzee, omgeven door eenen kringswijzen dijk, de Pingjumer-Gulden-halsband geheeten.

Het is een belangrijk dorp, met eene goede binnenbuurt. men telt met de b. Lutje-Pingjum en de geh. de Blokken en Bootland, 116 h. en 680 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden.

De Herv., die er 590 in getal zijn, behooren tot de gem. Pingjum-en-Surich, welke hier eene kerk heeft met eenen spitsen toren, doch zonder orgel. Vr de Reformatie was deze kerk aan den H. Victorius toegewijd. Zij had toen aan inkomsten 120 goudguldens (180 guld.), het vikarisschap gaf 100 goudguldens (150 guld.).; ook was er eene prebende van 100 goudguldens (150 guld) en eene tweede van 80 goudguldens (120 guld.).

De Doopsgez., die er ruim 80 in getal zijn, behooren tot de gem. van Pingjum-en-Witmarsum, welke hier mede eene kerk heeft, zonder toren of orgel. - De 11 R. K., die men er aantreft, worden tot de stat. van Makkum gerekend. - Vr de Reformatie stond hier een klooster, Vinea-Domini geheeten, Zie dat woord.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 85 leerlingen bezocht. - Vr eenige jaren had men er ook een Departement der Maatschappij: Tot Nut van 't Algemeen, hetwelk den 8 Februarij 1820 opgerigt was, doch thans niet meer bestaat.

Dit d. is de geboorteplaats van den Wiskundige Obbe Sickes Bangma, geb. 30 Mei 1768 23 November 1829.

In het jaar 1493, den 12 April, stierf te Pingjum Serp Lieuwes Beyma of Beijem, een forsch en stout man, die groote daden gedaan had, ter verdediging van de Schieringers in Westergoo, en tot Regent te Workum was aangesteld, om de Schieringers aldaar, tegen die van Galema en andere vetkoopers, te beschermen.

Weleer had men in dit dorp eene sterke stins, met name Tania, welke in den jare 1496, verbrand werd met allen, die er op gevlugt waren. Ook lagen hier de staten Hiddema, Adelen, Wattinga of Watinga en Aggema, die reeds van overlang in boerenplaatsen veranderd zijn.

PINGJUM-EN-SURICH, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, onder welke 150 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Durandus Pierri, die in het jaar 1600 hier stond, en in het jaar 1609, wegens hoogen ouderdom emeritus werd. De Roomsche Priester Johannes Jetzes moest wegens zijne hervormde gevoelens in 1567 van hier vluchten

PINGJUM-EN-WITMARSUM, doopsgez. Kerk. Gem., prov. Friesland, met twee kerken, als: ne te Pingjum en ne te Witmarsum en 150 zielen.

PINGJUMER-GULDEN-HALSBAND dijk, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel.

Deze dijk begint bij Surich, en loopt tot Witmarssum, maakt aldaar eene wending en sluit zich, eenen cirkel vormende, wederom aan Surich aan. Aan dezen Halsband sluit zich de Marnedijk, welke van Bolsward langs de Marnezijl (nu Manezijl genoemd) daarheen loopt. Aan de andere zijde sluit de Slachtedijk hiertegen aan.

PINGJUMER-RIJGE, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. N. W. van Pingjum, waartoe zij behoorde. (geen ref.)

PINGJUMER-VAART (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, in een bogtige oostelijke strekking van het d. Pingjum, naar de trekvaart van Bolsward op Harlingen loopende.

PINJUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Pingjum

PIPEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N. W. van Bolsward, omstreeks 1/4 u. O. van Kimswerd.

PYAAM of Pyangkum, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Piaam.

RIJTSETERP, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Ritseburen.

RINGE-LOLLUM, naam, welken men wel eens geeft aan het d. Lollum, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Lollum.

RITSEBUREN of Rytseterp, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1 u. Z. W. van Bolsward, 10 min. Z. W. van Tjerkwerd.

RITSEBUURSTER-POLDER (DE) of de Rytseterpster-polder, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward; palende N. aan den Hemdijk, O. aan het Parregaaster-meer.

Deze polder werd door den watervloed van februarij 1825 geheel overstroomd.

RUIGE-LOLLUM, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Lollum.

RUURDZIJL (DE), sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 5 min N. van Hartwert.

RYPEND, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward, 1/2 u. N. van Witmarssum, waartoe het kerkelijk behoort.

SAARD, geb., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. ten N. van Sneek, kant., gem. en 1/4 Z. O. van Bolsward.

SCHARNEBUREN of Offerderburen, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. O. van Sneek, kant. en 2 u. Z. Z. W. van Bolsward, bij Ferwolde.

SCHETTENS, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 u. N. W. van Bolsward, aan de Witmarsumer-vaart. Men telt er in de kom van het d. 18 h. en 88 inw., en met het daartoe behoorende buurtje Bruindijk, 26 h. en ruim 140 inw., die meest in de veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er 120 in getal zijn, behooren tot de gem. Longerhouw-en-Schettens, welke hier eene kerk heeft, met eenen toren, doch zonder orgel. Deze kerk, moest vr de Reformatie aan den Proost van de St. Janskerk te Utrecht, 8 schilden (11 guld. 20 cents) betalen.

De 10 Doopsgez., die er wonen, behoren tot de gem. van Bolsward. - De 15 R. K., die er gevonden worden, worden tot de stat. van Bolsward gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 30 leerlingen bezocht.

SCHIEMEER, voorm. meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, ten Z. W. van Exmorra en ten N. O. van Allingawier, dat ten N. met de Buirepoel, ten Z. met het Piersmeer en Z. O. met het Kerkmeer, in verbinding stond.

Dit meertje, in 1835 drooggemaakt zijnde, is thans een polder, welke tot het arr. Sneek, kant. Bolsward behoort.

SCHILLAARD (PROOSDIJ-VAN-), voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Oegeklooster.

SCHRAARD, in het oud Friesch Schraderwart, Scaedauwert, Scadaart of Schaduwaert, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward. Men telt er 42 h. en 250 inw., die meest in veeteelt hun bestaan vinden.

De inw., die allen Herv. zijn, onder welke 60 Ledematen, maken eene gem. uit. welke tot de klass. van Harlingen, ring Makkum, behoort. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Godefridus Sopingius, die in het jaar 1597 herwaarts kwam, en in het jaar 1603 naar Bolsward vertrok. De pastorie plagt 100 goudgulden (150 guld.) en het vikarisschap 70 goudgulden (105 guld.) op te brengen. Aan den Proost van St. Janskerk te Utrecht werden 12 schilden (16 guld. 80 cents) betaald. De kerk heeft eenen toren, doch geen orgel. Vr aan de kap van een oud vervallen gestoelte in deze kerk, eertijds aan het geslacht van Aylva toebehoord hebbende, leest men dit zonderlingen Latijnsche opschrift:

In patria Bacchus puerili aetate triumphum

Ducit, et ex heder serta virente gerit;

Net portatur equis, sed onus matresque virique

Dum subeunt, late tympana rauca sonant.

(d. i. Bacchus kwam in zijne jeugd in zegepraal in zijn vaderland, en droeg een krans van groene veil: hij werd niet door paarden gedragen, maar de vrouwen en mannen gingen onder hem gebukt, terwijl de klank der schorre trompetten heinde en verre gehoord werd).

Weleer lag hier eene state Aylva, waarop woonde Sjoerd Aylva die benevens Tjerk Walta van Tjerkwerd, Douw Hiddema van Pingjum, en Dooitse Bonga van Kimswerd, het Friesche leger voor Franeker gedood, toen, in het jaar 1500, aldaar de jonge Hertog van Saksen belegerd werd. In het jaar1508 verdronk deze hier ter plaatse in eenen hoogen watervloed, op den 20 September, den vierdag der beroemde overwinning weleer door de Friezen, in den jare 1345 op de Hollanders, bij Stavoren behaald. Doch deze vierdag, door de Saksers afgeschaft zijnde, meende de, wel godsdienstige, doch bijgeloovige Friezen, dat hun die watervloed, om het afschaffen van dat jaarfeest, als eene straffe was overgekomen, waarom zij van de Saksers de vernieuwing daarvan verzochten, en ook verkregen.

SCHRAARDER-VAART (DE) of de Oude-Vaart, water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel; loopende van de d. Schraard in eene zuidoostelijke rigting naar Bolsward.

SCHRAARDER-ZIJL, sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 20 min. Z. van Schraard. - Door deze sluis komt eene vaart door den Binnendijk in het Makkumer-meer.

SENSMEER (HET), voorm. meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 5 min. N. van Greonterp.

Dit meer, in het jaar 1633 bedijkt zijnde, is nu een pold., arr. Sneek, kant. Bolsward, en paalt N. aan den Hemdijk, O. aan de Atzeboerster-meer en den Sensmeer-dijk, Z. aan Greonterp en den Hemdijk, W. aan de Spake-zijl, Krabdijk en den Dedgumer-polder. Men telt daarin 24 h., waaronder 9 boerderijen. De pold. Wordt door eenene water-windmolen, waarbij een molenaarshuis staat, van het overtollige water ontlast, en staat onder het bestuur van eenige landeigenaren in dezen polder.

Bij den watervloed van Februarij 1825 liep deze polder, in den morgen van den 7 omstreeks vier uren, geheel onder. De toestand van dit oord was toen ten uiterste noodlottig, daar deze geheele polder, tot zelfs de hooge of oude landen, onder water stonden, zijnde alleen eenige hoog gelegen boerenhuizen uitgezonderd. De schade, welke de boeren en eigenaars trof, was onberekenbaar groot, want, hoewel het verlies aan vee die de ramp zoodanig teisterde, eenig vooruitzigt, gedurende dat jaar en misschien nog veel langer tijd, iets van zijne landerijen te genieten, daar er voor dien lagen en dus ongunstig gelegen polder, bijna geen middel overbleef om het water te lozen.

SENSMEER of Sensterhuizen, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, gedeeltelijk griet. Wonseradeel, en voor een klein deel Wymbritseradeel, arr. en 2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. Z. van Bolsward, 1/2 u. N. van Greonterp, waartoe het behoort op den Hemdijk; met 21 h. en 110 inw.

De inw., die er allen R. K. zijn, maken, met die van Greonterp, Hieslum, Parrega, Dedgum, Tjerkwerd, Wolsum, Westhem, Abbega, Oosthem, Oudega, Idsega en Sandfirde eene stat. uit, welke tot het aartspr. Van Friesland behoort, door eenen Pastoor bediend wordt, en nagenoeg 880 zielen, onder welken ongeveer 600 Communikanten, telt. De kerk, aan den H. Vitus toegewijd, is een met gracht en poort verzekerd gebouw, met eenen pastorie en gemeentehuis annex, gezamentlijk ingesloten het Blaauwhuis genoemd. De kerk heeft geen toren, maar is van een orgel voorzien.

SIJONGADIJK, b. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Sijungadijk.

SIJUNGADIJK, Sijongedijk of Sjungadijk, ook wel Siriungadijk gespeld, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 3/4 u. N. N. O. van Bolsward, 1/4 u. W. van Burgwerd, waartoe het behoort.

SILLAARDERMEER, ook Zylaardermeer, voorm. meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 5 min. N. van Engwier, dat vroeger door de Kornwerder-vaart met de Zuiderzee en met de Wonzer-vaart in verbinding stond. - Dit meer drooggemaakt zijnde, vormt thans eenen polder.

SIONGADIJK, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Sijungadijk.

SJUNGADIJK, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Sijungadijk.

SNEISDAM, hoeve, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. van Bolsward, 1 1/2 u. Z. W. van Lollum, waartoe zij behoort.

SOTTERUM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 5 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. W. N. W. van Bolsward, 10 min. Z. van Cornwerd, waartoe het behoort, aan den Zeedijk; met 3 h. en 20 inw.

SPAKEZIJL, sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 10 min. Z. O. van Dedgum en dienende om het water van den Sensmeer-polder, op de Dedgumer-vaart te ontlasten.

STATUM, voorm. b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 2 u. W. van Bolsward, Z. van Makkum, welke door aanbouwing van een rij huizen, zeer groot in aanzien is geworden, ene indelijk met makkum vereenigd, waarvan zij thans nog een gedeelte uitmaakt.

SUIDEREG, oud Friesche naam van het d. Surig, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet Wonseradeel. Zie Surig.

SURIG, Surich of Suringe, in het oud Friesch Suidereg, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 1.2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N. W. van Bolsward, aan de Zuiderzee, in eenen hoek van den zeedijk, waarvan het dan ook zijnen naam, zijnde eene verkorting van Zuider-ig, d.i. Zuiderhoek, ontleend heeft.

Het is klein, tellende slechts 26 h. en ongeveer 150 inw., die meest in den landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er 120 in getal zijn, behooren tot de gem. van Pingjum-en-Surig. Er bestaat hier geen kerk meer, zijnde die, welke er vroeger stond, in de vorige eeuw weggebroken; terwijl men den toren die vrij zwaar is, heeft laten staan, omdat hij tot een baak voor zeevarenden dient.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 25 leerlingen bezocht.

Bewesten dit dorp loopt de zeedijk, regtstreeks zeewaarts uit, nagenoeg naar het Westen, doch neemt daarop terstond eene korte wending naar het Zuidoosten. De dijk is hier niet zeer zwaar en de gedaante en ligging veroorzaken, die hier een sterke stroom loopt; om deze reden was men beducht, dat die dijk te eeniger tijd bezwijken mogt, waardoor een groot deel der provincie zoude overstroomen; ten einde zulk eene ramp voor te komen, werd men te rade, om, in navolging van andere oorden, er eenen slaperdijk achter te leggen, welk werk in 1733 ook met veel overleg is bewerkstelligd. Zie voorts het art. Suriger-Slaperdijk.

Bij den watervloed van Februarij 1825 werden de landen van dit dorp allen met zout of ziltig water overdekt.

SURIGER-OORD, uitspringend hoek lands, prov. Friesland, kw. Westergoo, bewesten het d. Surig.

SURIGER-SLAPERDIJK, dijk, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, welke den uitspringenden driehoek lands, Surigeroord genoemd, afsluit, de regte strekking van den dijk aldaar vereenigt en tevens bij doorbraak tot zeedijk dient.

Deze dijk is in het jaar 1733, volgens het ontwerp en onder het toezigt van den ervaren waterbouwkundige Willem Lor gelegd. Hij loopt met eene langzame glooijing wederzijds af, hebbende in zijnen aanleg de breedte van ruim 87 ell., de kruin is 6.50 breed en 4 ell. hoog, en heeft derhalve ter wederzijden eene schuinte van ongeveer 12 ell.; dat zich ongemeen vlak en bijna als een terp of heuvel vertoont. De binnenvoet is 13 ell., en daar langs loopt eene gracht van 12,50 ell. wijd. Dit aanzienlijk werk is aanbesteed voor 69,225 gulden en was in zijn geheel 2506 ell lang.

SURINGE, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Surig.

SYDSWERT of Syswerd, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 1 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. van Bolsward, 10 min. N. W. van Hichtum.

SYNS, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. W. N. W. van Sneek, kant., gem. en 1/2 u. O. van Bolsward.

SYSWERD, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Sydswerd.

SYTZAMA of Sytsma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 3/4 u. N. ten W. van Bolsward, en ten N. O. van Arum, waartoe zij behoorde.

SYTZAMA of Sytsma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 u. N. W. van Sneek, kant. en bijna 2 u. N. N. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. O. van Kimswerd, waartoe zij behoorde.

TERHORNE, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. O. van Bolsward, 5 min. Z. van Burgweerd, waartoe het behoort.

TJERKWERD of Kerkwaard, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 1/2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1/2 u. Z. W. van Bolsward.

Men telt er met de daartoe behoorende b. Baburen, Eemswoude, Buwalda, Rutzeterp, Jousterp en Jonkersburen, 63 h. en 460 inw., die meest in de veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er 310 in getal zijn, behooren tot de gem. Tjerkwerd-en-Dedgum, welke hier een kerk heeft, waarvan de pastorie vr de reformatie 100 goudg. (150 guld.) waardig was; ook was er een vikarisschap van 80 goudg. (120 guld.). De proost van St. Jan te Utrecht trok er 17 schilden (23 guld. 80 cents). Die kerk is een fraai gebouw, doch bijna zonder toren; ook is zij van geen orgel voorzien. Men vindt daarin eene begraafplaats der Heeren van Ameland uit het geslacht van Cammingha.

De 20 Doopsgez., die er wonen, behooren tot de gem. van Bolsward. - De 130 R. K., die men er aantreft, worden tot de stat. van het Blaauwhuis gerekend.

De dorpschool wordt gemiddeld dooreen getal van 50 leerlingen bezocht.

Voorheen stonden hier de staten Hoitema en Walta.

TJERKWERD-EN-DEDGUM, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Sneek, ring van Workum.

Deze gem. heeft twee kerken, eene te Tjerkwerd en eene te Dedgum, en telt 320 zielen, onder welke 100 ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Jarichus Nicolai, die in het jaar 1589 hier in dienst was en weinige jaren daarna vertrok, waarschijnlijk naar de Joure. Tot in 1617 is Greonterp met Tjerkwerd vereenigd geweest, doch toen is Dedgum daarvoor in plaats gekomen, gedurende de dienst van Johannes Serapius, daar beroepen in 1614 en overleden in het jaar 1625 en 1626.

TJERKWERDER-POLDER (DE-), pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward; palende N. aan den Hemdijk, O. aan de trekvaart naar Bolsward, Z. aan den Nieuwe-polder, W. aan het land tegen het Parregaaster-meer.

TJERKWERDER-ZIJL (DE), zijl of sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. W. van Tjerkwerd, in den Hemdijk, ter plaatse, alwaar de trekvaart naar Bolsward dezen door snijdt.

TOOTMEER (HET), meertje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, ten O. van het noordelijk gedeelte van het Makkumermeer, ten n. van het Kerk-meer en ten z. van het Leg-meer, benoorden van het d. Exmorra.

UGEKLOOSTER, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 2 u. N. W. van Sneek, kant. en 20 min. O. van Bolsward, 20 min. W. van Hartwerd, waartoe zij behoort, aan de Harwerder-vaart; met 3 h. en 24 inw. Voorheen stond hier een klooster, Oege-klooster geheeten. Zie dat woord.

UILKEMEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, even ten W. Z. W. van Greonterp, dat met het Douwemeer in verbinding staat.

VALLINGABUREN of Fallingburen, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 2 u. Z. Z. W. van Bolsward, 5 min. O. van Ferwoude, waartoe het behoort.

VERWOUDE, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Ferwoude.

VIERHUIZEN, buurtje, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, 1 u. W. ten Z. van Bolsward, 10 min. Z. ten O. van Allingawier, en onder dit dorp aan het Kerkmeer gelegen.

VLIET (HET), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. ten W. van Sneek, kant. en 1/2 u. N. W. van Bolsward, gem. en 1/4 u. Z. O. van Witmarsum.

VLIET (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wymbritseradeel, N. W. van Oudega, aan de grenzen van Wonseradeel, hetwelk ten N. met het Haanmeer, ten O. met het Sipkemeer en ten Z. W. met de Thomaspoel in verbinding staat.

WALTA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 1 1/2 u. W. ten N. van Sneek, kant. en 1/2 u. Z. W. van Bolsward, ten O. van Tjerkwerd, waartoe zij behoorde.

WATINGA, ook Wattinga, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 u. N. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. W. van Pingjum, waartoe zij behoorde.

WATSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 4 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 2 1/2 u. N. N. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. O. van Kimswerd, waartoe zij behoorde.

WATTINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Watinga.

WEEREN (DE), naam welke men geeft aan eene streek lands ten Z. van het dorpje Wons, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel.

WIBRANDA of Wybranda, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. 1/4 u. N. van Bolsward, 10 min. Z. W. van Hichtum, waartoe zij behoorde. - Deze state is vr eenige jaren afgebroken.

WIJNGAARD-DES-HEEREN (DE), in het Lat. Vinea Domini, voorm. proostdij, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, nabij Pingjum, waartoe zij behoorde.

Deze proostdij wordt reeds vermeld in het jaar 1287, toen geheel Friesland, door eenen geweldigen storm geteisterd en door hooge vloeden overstroomd werd, waardoor zeer vele menschen omkwamen, zoodat zich alom een gerucht verspreidde, dat er geen mensch alhier overgebleven was, weshalve de Generaal dezer orde eenige Gemagtigden derwaarts zond, om den staat der kloosters van zijne orde op te nemen. Dit onderzoek door den Abt van Bloemkamp en den proost van Schildwolde gedaan zijnde, bevonden zij, dat in dit klooster niemand bij gebrek aan leeftogt gebleven was en alle de Monniken zich in andere kloosters geborgen hadden. In het jaar 1309 werd het klooster, om het geweld van het zeewater, dat de parochie van Pingjum groote schade veroorzaakte, overgebragt in de stad Bolsward, waar het voorkomt onder den naam van het Johanniter-Klooster, terwijl het weder in eenen brief van 1329 genoemd wordt het Klooster-der-Remonstreit-Monniken-op-het-Bildt. Naderhand, bij het oprigten van het bisdom Leeuwarden, werd het inkomen van dit klooster tot de bisschoppelijke tafel gebragt, en als aldus de Monniken in 1570 elders verplaatst waren, is dit klooster allengs vervallen, en, naardien de kerk geheel bouwvallig geworden was, in 1612 gesloopt. Ten tijde van Wibrandus Wobbinga, die reeds voor het jaar 1347 Proost van dit klooster was, zonden de Monniken van het Oldeklooster of Bloemkamp, in weelde en ongebondenheid levende, en weinig op hun ordesregel passende, hunne Konversen uit, om de proosdij op het Zand te bevechten, dat hun echter niet wel bekwam en geheel mislukte: want ofschoon de Monniken dezer proosdij daartegen niet gewapend waren, keerden zij echter geweld met geweld zoodanig af, dat vele der bestrijders met bebloede koppen heen dropen, waarna de gezegde Proost de stins Weyma, welke de proosdij toebehoorde, en geheel vervallen lag, weder liet opbouwen en versterken, om in het toekomende tegen dergelijke ondernemingen gewapend te zijn.

WITMARSUM, oudtijds Witmersum, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. N. W. van Bolsward, aan het zuidelijk einde van den Pingjumer-Halsband, aan den weg en naar de steden Harlingen en Bolsward. Men telt er in de kom van het d. 82 h. en 590 inw., en, met het daartoe behoorende geh. de Kampen enz., 122 h., en ongeveer 900 inw., die in den landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er 720 in getal zijn, onder welke ruim 200 Ledematen, maken eene gem. uit, welke tot de klass. van Harlingen, ring van Makkum, behoort. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Meppel, ook Johannes Elbingensis genaamd, die in het jaar 1586 hier in dienst was en in het zelfde jaar naar Bolsward vertrok. De kerk bragt vr de Reformatie 150 goudgulden (225 guld.) op; het vikarisschap 130 goudgulden (195 guld.). Ook was er eene prebende van 130 goudguld. (195 guld.) en eene andere van 100 goudguld. (150 guld.). Dan was er nog eene derde, die jaarlijks 35 goudguld. (52 guld. 50 cents) opleverde en den Koster toegelegd was. De Proost van St. Janskerk te Utrecht trok 16 schilden (22guld. 40 cents). Deze kerk, die ruim en groot is, pronkte weleer met eenen hoogen spitsen toren, die in 1663 gebouwd werd, in plaats van den vorigen, die door den bliksem, anderen schrijven door eenen geweldigen stormwind, beschadigd of omver geworpen was. Nu ziet men er een eenvoudig koepeltorentje, midden op de kerk, gemaakt in 1819.

De Doopsgez., die er ruim 40 wonen, behooren tot de gem. van Witmarsum-en-Pingjum, welke hier nog het eenvoudig bedehuis heeft, dat door Menno Simons, die hier Priester was en er, in 1536, de R. K. godsdienst verliet, gesticht is. Men ziet daarin nog een fraai, door van der Kooi geschilderd, afbeeldsel. Vroeger maakte Witmarsum eene afzonderlijke gem. uit, maar in 1817 werd Pingjum daarmede vereenigd.

De R. K., die men er 125 aantreft, parochiren te Bolsward. - De in 1856 nieuw gebouwde dorpschool wordt gemiddeld door 100 leerlingen bezocht.

De kermis valt in den tweeden Zondag in Augustus.

Witmarsum is de geboorteplaats van den Godgeleerde Daniel Dammius (van Dam), geb. in 1594, 12 Junij 1641, als Onder-Regent van het Staten-Collegie te Leyden, na eerst Hoogleeraar in de Redeneerkunde te Franeker te zijn geweest. Van 1625 tot 1628 is hij Predikant in deze zijne geboorteplaats geweest. Johannes Sibrandi, die als Lector in de Grieksche Taal te Franeker, den 18 December 1696, overleed, was hier geboren, den 20 September 1668.

WITMARSUM-EN-PINGJUM, Doopsgez. gem., prov. Friesland.

Deze gem. heeft twee kerken, als: ne te Witmarsum en ne te Pingjum, en telt 150 zielen.

WOLDENS, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Wons.

WONNEBUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. Z. W. van Sneek, kant. en 2 u. Z. W. van Bolsward, 1/4 u. N. ten O. van Ferwoude, waartoe het behoort.

WONNEBUURSTER-POLDER, pold., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. Sneek, kant. Bolsward, aan bovenvermelde b., onder Ferwoude. - Deze pold. is bij den watervloed van Februarij 1825 geheel ondergeloopen.

WONS of Woldens, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. N. W. van Bolsward, 3/4 u. N. O. van Makkum, aan den rijweg, welke van daar naar de steden Franeker en Bolsward, of, zoo als men dat noemt, binnen door naar Harlingen loopt. De ligging van het dorp is, vooral aan den oostkant, zeer hoog, waarschijnlijk op eene verhevenheid, hoedanig men niet ver van de zee voorheen vele dergelijke terpen opwierp, gebouwd. De naam is vermoedelijk van Weldens, Waldens, Woldens, tot Wons zamengetrokken en zal alzoo welligt woudstreek beteekenen. Men telt er met de daartoe behoorende buurten Gojem, Hajem, Hiddem en Doniawier, 43 h. en 290 inw., die meest in de veeteelt hun bestaan vinden.

De inw., die er op 25 na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Wons-en-Engwier, welke hier eene kerk heeft, waarvan de Proost van St. Janskerk te Utrecht, vr de reformatie ?? Schilden (22 guld. 40 cents) genoot, ook was er een vicarisschap. Deze kerk is een aardig koepelgebouw, met een torentje, doch zonder orgel.

De 25 Doopsgez., die er wonen, behooren tot de gem. van Makkum. - De dorpschool wordt gemiddeld door 50 leerlingen bezocht. De verdienstelijke Friesche dichter Jan-Pieter Salverda, was voor eenige jaren hier Onderwijzer en ligt hier begraven.

Ten Z. O. van dit dorp ziet men eene opene plaats of een rond plein, dat bij verkorting nog den naam draagt van Weeren, doch oudtijds Wonserweerstal genoemd werd, alwaar het regt, naar de gewoonte der oude volken, onder den blooten hemel gehouden en of vonnis of vrijspraak gewezen werd.

WONS-EN-ENGWIER, kerk, gem., prov. Friesland, klass. van Harlingen, ring van Makkum.

Men heeft er twee kerken, eene te Wons en eene te Engwier, en telt er 290 zielen, onder welke ruim 60 Ledematen. De eerste die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen is geweest Rudolf Uiterwyk, die in het jaar 1592 hier was en in 1594 zijne dienst moest verlaten.

WONSERADEEL, vroeger Wildinghe geheeten (hetzelfde met Woldinga, d.i., de woudstreek), grietenij, prov. Friesland, kw. Westergoo, arr. Sneek, kant. Bolsward (2 k. d., 14 m. k., 2 s. d.); palende N. aan de griet. Barradeel en Franekeradeel, O. aan Hennaarderadeel en Wymbritseradeel, Z. aan Wymbritseradeel en den klokslag van Workum, W. aan de Zuiderzee.

Deze griet., welke haren naam ontleent van het dorp Wons (zie dat art.), is van het N. naar het Z. 4 u. lang en van het W. naar het O. 3 u. breed. Zij bevat de volgende 27 dorpen: Allingawier, Arum, Burgwerd, Cornwerd, Dedgum, Engwier, Exmorra, Ferwoude, Gaast, Greonterp, Hartwerd, Hichtum, Hieslum, Idsegahuizen, Kimswerd, Lollum, Longerhouw, Makkum, Parrega, Pingjum, Schettens, Schraard, Surig, Tjerkwerd, Witmarsum en Wons. Het grietenijhuis staat te Bolsward.

Wonseradeel beslaat eene oppervlakte, volgens het kadaster, van 15,340 bund. 36 v. r. ell., waaronder 14,517 bund. 21 v. r. 64 v. ell. belastbaar land. Men telt er 1426 h., bewoond door 1833 huisgez., uitmakende eene bevolking van ongeveer 9000 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden. Voorts heeft men er 5 panfabrijken, 1 plateel- en 2 pottebakkerijen, 4 kalkbranderijen, 3 scheepstimmerwerven, 2 looijerijen, 2 touwslagerijen, 1 papier-, 1 olie-, 1 houtzaag-, 1 pel- en 1 korenmolen.

De landerijen van deze griet. zijn zeer verschillend van aard, doch over het algemeen zijn de noordelijke en noordoostelijke de beste, en bestaan uit uitmuntende bouw- en weilanden. De westelijke zijn lager en dus best tot wei- en hooilanden geschikt, waartoe het zuidwestelijke en zuidoostelijke gedeelte, wegens zijne lage ligging, genoegzaam alleen bekwaam is.

De Herv., die er ruim 7200 in getal zijn, onder welke 1800 ledematen, maken de volgende 15 gem. uit: Arum, Burgwerd-Hichtum-en-Hartwerd, Exmorra-en-Allingawier, Gaast-en-Ferwoude, Idsegahuizen-en-Piaam, Kimswerd, Lollum, Longerhouw-en-Schettens, Makkum-en-Cornwerd, Parrega-Hieslum-en-Greonterp, Pingjum-en-Surig, Schraard, Tjerkwerd-en-Dedgum, Witmarssum en Wons-en-Engwier, die 24 kerken hebben en door 15 Predikanten bediend worden.

De Doopsgez., die er ongeveer 470 zielen tellen, maken gedeeltelijk de gem. van Makkum en Witmarsum-en-Pingjum uit, welke drie kerken hebben, waarin de dienst door twee Predikanten wordt waargenomen, en behooren gedeeltelijk tot de gem. Bolsward, Harlingen of Workum.

De R. K., van welke men er ongeveer 1300 aantreft, maken gedeeltelijk de stat. van Makkum uit, welke eene kerk heeft, waarin de dienst door eenen Pastoor wordt waargenomen, en behooren gedeeltelijk tot de stat. van Bolsward, het Blaauwhuis of Workum.

Men heeft in deze griet. 20 scholen, als: ne te Arum, ne te Burgwerd, ne te Ferwoude, ne te Gaast, ne te Hichtum, ne te Kimswerd, ne te Lollum, twee te Makkum, ne te Parrega, ne te Pingjum, ne te Schettens, ne te Schraard, ne te Surig, ne te Tjerkwerd, ne te Witmarsum en ne te Wons.

Vroeger stonden in deze griet. twee voorname klooster: Oldeklooster en Oegeklooster. Zie die art.

Ook waren er voorheen de staten: Adelen, Aebinga [zie Ferwerderadeel, niet onder Wonseradeel genoemd], Aggema, Aylva, Beijum of Beyma, Bonga, Bonnema, Donia, Eminga, Haitsma, Hiddema, Hooghuistra, Nystinstra, Ockinga, Ozinga, Sytsma, Walta, Waltinga en Wibranda, welke thans geheel verdwenen of in boerenplaatsen herschapen zijn.

In de griet Wonseradeel worden vele groote en kleine wateren gevonden, en vooral in het zuidelijke gedeelte in de lage landen. Onder deze wateren komen inzonderheid in aanmerking het Workumer-meer, het Parregaster-meer en het Makkumer-meer, die van Workum tot aan Makkum, aan elkanderen geschakeld, voortloopen, en zeer vischrijk zijn. Voorts zijn er zeer vele kleine meertjes en poelen, als het Sillaarder-meer, het Kerk-meer, het Ypenbuurster-meer, het Uilke-meer enz.

Bij de Littenzerzijl komt de Leeuwarder-jaagvaart in deze grietenij, en loopt, voorbij Burgwerd, naar Bolsward. Van Bolsward naar Workum loopt insgelijks eene jaagvaart, ongeveer in de zelfde strekking naar het zuidwesten, door Tjerkwerd en Parrega, tusschen het Workumer-meer en de Nijehuister-Ee. Het jaagpad dezer vaart is van Tjerkwerd tot aan Workum verbreed en bepuind, en thans de gewonen rijweg tusschen deze twee plaatsen; terwijl men van Tjerkwerd naar Bolsward den Hemdijk moet gebruiken. Van Makkum loopt ook eene groote vaart, door het Makkumer-meer, naar Bolsward, en van daar, onder den naam van Wymerts, in Wymbritseradeel. Ook kan men van Workum, over de Workumer-, Parregaster- en Makkumer-meren, door de Schaarderzyl naar Witmarsum, Arum en Franeker varen. Bij Arum kruist de vaart Franeker naar Pingjum die, welke van Harlingen naar Bolsward loopt. Eindelijk, om van geene mindere vaarten te spreken, loopt er nog een vaart van Bolsward, door Tolzuma-zyl in den Slagtedijk, naar Tjum en Franeker.

Wonseradeel wordt verdeeld in Binnendijks en Buitendijks, door eenen dijk of slagte, die van den Pingjumer-Halsband of Ringdijk Zuidoost aanloopt; voorts zuidwaarts over de Schraarder-zyl; dan oostwaarts over de Exmorster-zyl door Exmorra; daarna met eene bogt over de Tjerkwerder-zyl, en voorts, langs den noordkant van het Sensmeer, in Wymbritseradeel. Door dezen dijk wordt de griet. zoodanig gedeeld, dat er juist dertien dorpen ten Westen of Buitendijks, en dertien andere ten Oosten liggen; wordende van het zevenentwintigste dorp, Exmorra, de kerk en pastorij op den dijk gevonden, en zo het dorp zelf, in binnen- en buitendijkster gedeelten gescheiden, echter z, dat het eerste ver het grootste is. Over de reden der eerste aanlegging van dezen dijk wordt verschillend gedacht. Schotanus houdt het voor waarschijnlijk, dat hij gemaakt is, niet zoo zeer te afscheiding van hoger en lager gelegen landen, vermits men daar buiten wel hooge, en daar binnen wel lage landen vindt, als wel tot eene grensscheiding der geregtigheid van beide de Grietmannen, die eertijds deze grietenij regeerden, namelijk de eene binnen- en de andere buitendijks; maar dat weleer de Marndijk tot eenen scheiddijk van hooger en lager landen is gemaakt. Anderen schatten het niet onwaarschijnlijk, dat men dien dijk allereerst hebbe aangelegd, om het indringen van zeewater, bij hooge vloeden, in voortijden, te beletten, hoewel hij tevens tot eene grensscheiding diende van de twee grietenijen, waarin Wonseradeel eertijds verdeeld was. Deze scheiding is tween had plaats tijdens de onlusten der Schieringers en Vetkoopers, doch verviel, toen de Saksische en Bourgondische Vorsten het bewind voerden; waarom het niet onwaarschijnlijk is, dat men deze verdeeling voor een tusschenkomend tijdperk, gekenmerkt door onlusten en verdeeldheden, houden mag, en dat het derhalve ook vroeger slechts ne grietenij geweest is. Hoe hetzij, van den Pingjumer Halsband komt nog een andere hooge binnendijk, die tevens tot eene verlenging strekt van Franekeradeels slagtedijken; deze loopt, onder den reeds gemelden naam van Marndijk, door Witmarsum; voorts zuidwestwaarts, met eene bogt over Harko-zyl, en van daar zuidoostwaarts, ten Westen van Bolsward, waarna hij zich eindelijk met den eerstgenoemden vereenigd bij de Tjerkwerder-zijl.

De zeedijk, die deze grietenij ten Westen beperkt, behoort ten deele onder de contributie der vijf deelen, te weten tot aan Makkum toe. Doch te Makkum begint de dijk, die door Wonseradeel alleen moet worden onderhouden, tot nabij Workum. Deze dijk is boven tonnerond, en men rijdt, aan den binnenvoet, op eenen erg, die in het miden der vorige eeuw aanmerkelijk verbeterd is door den afval der Makkumer glasblazerij. Franekeradeels Slagte-dijken vereenigen zich in deze grietenij met den Pingjumer Halsband en sluiten bij Bonnema zathe ook aan den zeedijk; zoodat, indien deze dijk van Oosterbierum tot aan voornoemde zathe in eenen goeden staat is, het zeewater, bij eene onverhoopte doorbraak, in deze geheele ruimte niet ver landwaarts in kan dringen. De gemelde Slagte-dijk gaat, bij zijne vereeniging met den Halsband, over in eenen rijweg door Pingjum naar Wons, Cornwerd, Schraard, Longerhouw, Makkum enz. met vele zijtakken en bijwegen, te menigvuldig om ze alle te beschrijven. Van Kimswerd rijdt men ook, over Arum en Witmarsum, naar Bolsward, en van daar, langs den hoogen en breeden Broeredijk, naar Nieuwland en Sneek. Doch de rijweg van Bolsward naar Franeker loopt door Hichtum, langs den Paal-dijk, naar den oostelijken tak des Slagte-dijks, die van Achlum door Hennaarderadeel loopt.

Bij den watervloed van Februarij 1825 had deze grietenij bijzonder veel te lijden. Met uitzondering van het grootste gedeelte van Pingjum, benevens een gedeelte van Witmarsum en Arum en geheel Kimswerd, welk oord, door het sluiten van de Bantumer-zyl of zoogenaamde Schotelbank in den Pingjumer-Halsband, voor den vloed bewaard bleef, was deze geheele grietenij overstroomd. Benoorden Makkum liep de zeedijk zeer groot gevaar van eene doorbraak, doch de ijver en opoffering, gepaard met moed en beleid, van Makkums ingezetenen voorkwamen het gevaar, door zakken met steenen in het gat, hetwelk ingeslagen was, te stoppen. Zonder onderscheid van rang, hebben alle weldenkenden zich op den dijk begeven en zich aan het geweld der golven blootgesteld. Het dijkbestuur van Wonseradeels Zuiderzee-dijken verdiende mede, wegens zijne waakzaamheid, allen lof. Erger en noodlottiger voor dit deel was de doorbraak bij het Workumer-hek, welke wel niet van eene aanmerkelijke wijdte en diepte was, maar toch groot genoeg, om, bij de ontzettend hooge vloeden van den 3, 4 en 5 Februarij, veel water door te laten. Door dit water, vereenigd met dat, hetwelk door den Oude- of Slaper-dijk stroomde, waren de landen tot aan Parrega reeds den 6 Februarij overdekt, welke overstrooming zich mede uitstrekte over de dorpen, aan de Zuiderzee gelegen. Van onberekenbare gevolgen was deze overstrooming voor de groote polders, vooral ook voor de Marne, het Atsebuurtster- en Sensmeer, van welk meer inzonderheid het westelijke gedeelte of Sensmeer veel leed. De polder-dijken, den aandrang van het water niet langer kunnende weerstaan, braken op meer dan eene plaats door. Met eene vreeselijke woede en een geraas, dat zich in de verte hooren liet, stortte het water naar binnen, en overstroomde de landen tot de verbazende hoogte van meer dan 2 ellen. Sommige landlieden, op hoogten wonende, waren veilig voor het geweld van den vled; doch akelig was de toestand der lager liggende bewoners, welke hunne huizen tot op eene aanmerkelijke hoogte, zommigen zelfs tot aan het dak toe, met water opgevuld waren zagen. Te midden van dezen jammer beviel op eenen zolder een vrouw, welke des anderen daags door het dak van daar gehaald en in veiligheid gebragt werd. De zeedijk was bij Makkum en Surig overal zwaar geteisterd, vooral in de omstreken van laatstgenoemd dorp. Veel schade werd er aan paal-, kist- en aardewerk veroorzaakt, en doorbraken zouden er ontstaan zijn, zoo men zulks, met inspanning van alle krachten, niet voorkomen had. Makkum leed niet veel; de schade hier veroorzaakt, werd te weeg gebragt aan de dijkhuizen, die van achteren door de overstortende zee ingeslagen waren. Aan de landzijde werd deze plaats den 7 Februarij overstroomd, hetwelk hier het water zoodanig deed rijzen, dat het in sommige huizen tot eene aanmerkelijke hoogte indrong, en in eenige fabrijken 1/2 el hoog stond. Surig werd overstroomd in de nacht van den 7 op den 8 Februarij. het water stond er 8 palmen boven het hoogste winterwater, en eenige landlieden, aan den voet van den zeedijk wonende, waren genoodzaakt, met hun vee en goed de vlugt te nemen. Bij deze overstroming kwam evenwel slechts een mensch om, die, schapen uit het land willende halen, onder weg bezweek. Slechts vijf schapen zijn in deze grietenij verdronken; dan bijna 1200 bund. vruchtbaar land, van den besten en krachtigsten grond in dit gewest, stonden van 1,20 tot 3 ell. hoog onder den uitgestrekten plas, en het nadeel van den sinds lang verachterden landbouwer was zeer groot.

Het wapen van Wonseradeel is een spingend hert met gebroken horens, en zou, zoo men zegt, zijnen oorsprong verschuldigd zijn aan zeker hert, hetwelk, uit de naburige bosschen opgejaagd, door de ingezetenen dezer grietenij, na het breken der hoornen gevangen werd, welke, ofschoon beuzelachtige, zaak weleer gewigtig genoeg werd geoordeeld, om er een wapen van aan te nemen.

WONSERADEELS-ZUIDERZEEDIJK, zeedijk, prov. Friesland, kw. Westergoo.

Deze dijk begint aan het d. Makkum en strekt zich doorgaans zuidwaarts uit, langs de Zuiderzee, tot digt bij de stad Workum.

De dijkpligtigen, tot deze contributie behoorende, hadden, even al op vele andere plaatsen, van ouds hunne bijzondere afdeelingen van de dijkwerken; doch den 6 Maart 1719 werden de Heeren Raden van het Hof Provinciaal, wegens de Staten des Lands, gemagtigd, om de gemeenmaking der zeedijken, zoo van aard- als paalwerk, in de gezegde contributie te regelen en de daar over ontstane geschillen, bij wege van bemiddeling en zonder vorm van proces, af te doen. Nadat het Hof zulks, zoo nopens deze als andere contributin, gedaan en de zaken op een vasten voet gebragt had, is, bij Staatsbesluit van 24 Junij van gezegd jaar, goedgekeurd de uitspraak van het arbitrament des Hofs, nopens de taxatin der zeedijken in Wonseradeel en zijn aandeel in het onderhoud dier werken.

Dit gemeenmaken der dijken, eene zaak van de uiterste aangelegenheid, was, ten aanzien dezer contributie, lang tegengehouden: want, volgens Staatsbesluit van 19 Junij 1697, werd het collegie reeds gemagtigd, om de dorpen in Wonseradeel, en des noods de particuliere ingezetenen en eigenaars der landen, over te halen, tot het verbeteren en gemeenmaken der zeedijken en aardewerken aldaar, en echter is deze heilzame schikking, buiten twijfel door tegenstand van vele dijkpligtigen, eerst 22 jaren daarna voltrokken.

Het bestuur over deze dijk houdt zijne zittingen te Bolsward en bestaat uit eenen Dijkgraaf, eenen Gedeputeerde en twee Gecommiteerden buitendijks, met hunnen Rekenmeester, benevens nog eenen Rekenmeester van de stad Bolsward, met eenen Secretaris en eenen Ontvanger-Generaal.

WONSER-VAART (DE), water, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, in eene eerst zuidelijke en daarna westelijke rigting loopende van Wons naar Makkum en het Makkumermeer.

WONSER-WEEREN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. N. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. W. ten N. van Bolsward, 1/2 u. O. N. O. van Makkum, waartoe het behoort.

WONSER-WEERSTAL (DE), nog bij verkorting De Weeren genaamd, opene plaats of rond plein, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, 20 min. Z. O. van Wons, 1/4 u. Z. W. van Schraard, alwaar het regt, naar de gewoonte der oude volken, onder den blooten hemel gehouden, of vonnis of vrijspraak gewezen werd. Van deze plaats heeft het d. Wons zijnen naam ontleend.

YGEKLOOSTER, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Oegeklooster.

YMSWALDA, Friesche naam der oude b. Eemswoud, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Eemswoud.

YMSWALDRAHEM, Friesche naam van Eemswouderhem, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Zie Eemswouderhem.

YMSWOUDE, b. prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Eemswoude.

YMSWOUDERHEM, ham of uitgestrektheid aangespoeld land, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Eemswouderhem.

YPENBUURSTER-MEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, Z. W. van Parrega, hetwelk ten W. met het Parregaster-meer, ten O. door de Tijnje, met de Trekvaart-op-Workum en ten Z. met het Vliet in verbinding staat.

YSGUM, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. W. van Bolsward, 5 min. Z. W. van Dedgum, waartoe het behoort.

ZIJLAARDER-MEER (HET), voorm. meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Sillaarder-meer.

ZUIDER-END (GROOT-), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. W. van Bolsward, 1/4 u. Z. W. van Hieslum, waartoe het behoort.

ZUIDER-END (KLEIN-), geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 5 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/2 u. Z. W. van Bolsward, Z. W. van Hieslum, waartoe het behoort.

ZUIDERMEER (HET), meer, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Parregastermeer (Het).

ZUIRIG, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Zurig.

ZUURIG, d., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel. Zie Surig.