APPELSCHE (HOOG-), buursch., prov. Friesland, kw. Zevenwolden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 1/2 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 3 1/2 u. van Oldeberkoop, 1/2 u. O. ten Z. van Appelsche, onder welk d. het behoort.

APPELSCHE, d., prov. Friesland, kw. Zevenwolden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. van Oldeberkoop, aan de grenzen der Provincie Drenthe. Tot dit d., dat het oostelijkste der grietenij Stellingwerf-Oosteinde is, behooren de buursch. Aackinge, en Hoog-Appelsche. Vroeger stond hier ook een klooster van de Premonstreiter orde; Werelds-Licht geheeten, en er was hier eene burgt, die halsregt voerde.

Men telt er 180 inw., die alle Herv., die hier eene kerk hebben, welke van eene stompen toren voorzien is, en tot de gem. Oosterwolde-Fochteloo-en-Appelsche behoort. De grond van dit d. bestaat voor een groot gedeelte uit eene harde zandige heide, in welke nogtans, nabij Wateren, in Drenthe, een grazig stuk weiland ligt, de Broek genaamd.

APPELSCHER-ZANDBERGEN, zandduinen, prov. Friesland, kw. Zevenwolden, in de zuidoostelijke gedeelte der griet. Stellingwerf-Oosteinde, onder het d. Appelsche, waarvan zij haren naam ontleenen. Deze dienen, ofschoon niet zeer hoog, hebben van het landvolk den naam van zandbergen bekomen, omdat het eene verwonderlijk vreemde zaak is, dat er hier te midden van eenen reeds zeer hoogen heidegrond, geheele rijen losse zandheuvelen, met zeer weinig planten begroeid, gevonden worden, waarvan de hoogste ongeveer 12 ell. boven de oppervlakte verheven zijn, en volkomen naar zeeduinen gelijken.

BECKAFSCHANS, voorm. schans, prov. Friesland. Zie Bekhofschans.

BEKAFSCHANS, voorm. schans, prov. Friesland. Zie Bekhofschans.

BEKHOFSCHANS of Bekafschans, voorm. schans, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, 1/2 u. Z. van Oldeberkoop, aan de Linde, en de rijweg naar Noordwolde. Zij is ten deele nog aanwezig, en verkreeg eenige vermaardheid in het jaar 1672, toen de Bisschop van Munster de provincie Friesland aan deze zijde herhaaldelijk trachtte aan te vallen en te winnen, doch door de dappere bezetting telkens afgeslagen werd.

BOEKHORST, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/2 u. Z. van Oosterwolde, waartoe het behoort.

BREEBERG, Breebrug, Breberg, Breburg of Bredenburg, voorm. schans, prov. Friesland, griet. Stellingwerf-Oosteinde, aan de grenzen van Opsterland, 1 u. N. ten O. van Donkerbroek.

BREEDENBURG, voorm. schans, prov. Friesland. Zie Breeberg.

BROKOPE, oude naam van een streek in de prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, waar thans de dorpen Nyeberkoop en Oldeberkoop gelegen zijn. Zie die Art.

BUTTINGA, buurt, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/2 u. Z. W. van Oosterwolde, waartoe het behoort.

CAMPEN (OP DE), geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/2 u. N. O. van Langedijk, waartoe het behoort.

CLASINGA, Clasinge of Klasingen, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwolden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 1/2 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/4 u. O. van Oosterwolde, waartoe het behoort.

DEDDINGABUURT of Deddingaburen, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 u. Z. O. van Heerenveen, kant. 1/4 u. O. van Oldeberkoop, waartoe het behoort.

DOMBROEK, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Donkerbroek.

DONKERBROEK of Dombroek en oudtijds Dumbroeck of Dunckbrueck, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 u. O. ten N. van Heerenveen, kant. en 2 u. N. O. van Oldeberkoop, door geboomte omgeven en gelegen aan de Compagnonsvaart der Opsterlandsche en Ooststellingwerfsche veenen, van Appelsche naar den Gorredijk zich uitstrekkende.

Men telt in dit d. alleen 140 h. en 700 inw., en met de daartoe behoorende b. Ruschen, 141 h. en ruim 700 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden, ook heeft men in het N. nog eene uitgestrektheid hoog veen.

De Herv., die hier 700 in getal zijn, behooren tot de gem. Donkerbroek-en-Haule, welke hier eene kerk heeft. Deze kerk, welke in 1714 is gesticht, heeft toren noch orgel.

De R. K., van welke men er 4 aantreft, behooren tot de stat. van Steggeren.

De in het jaar 1835 nieuw gebouwde dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 90 leerlingen bezocht.

Een u. noordoostwaarts en onder het behoor van dit d. lag vroeger de schans Breeberg.

DONKERKBROEK-EN-HAULE, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Heerenveen, ring van Wolvega.

Deze gem. was vr de achttiende eeuw met Oosterwolde-Fochtelo-en-Appelsche vereenigd. De eerste, die in deze gem. nadat zij van Oosterwolde-Fochtelo-en-Appelsche gescheiden was, het leeraarambt bekleed heeft, is geweest Martinus van der Vecht, die in het jaar 1701 herwaarts kwam en in het jaar 1706 naar Oldeboorn vertrok.

Men telt in deze gem. ruim 1800 zielen en heeft er twee kerken eene te Donkerbroek en eene te Haule.

DUNCKBROEK, oude naam van het d. Donkerbroek, prov. Friesland. Zie Donkerbroek.

EDSERT (TER), d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet Stellingwerf-Westeinde. Zie Ter-Idsert.

ELSLOE, oude naam van het d. Elsloo, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Elsloo.

ELSLOO of Elslo, oudtijds ook Eelsloe of Elsloe, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 u. O. Z. O. van Heerenveen, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. Z. O. van de Linde.

Men telt er in de kom van het d. 11 h. en 70 inw., en met de daartoe behoorende b. Tronde en Zuidhorn, 53 h. en 300 inw.

De inw., die hier, op 8 na, alle Herv. zijn, behooren tot de gem. Makkinga-Elsloo-en-Langedijk, en hebben hier eene kerk, welke in 1780 vernieuwd werd, en tusschen twee rijwegen staat, die ter wederzijde van haar doorloopen. De kweekelingen van de landbouwkundige school, te Wateren, gaan te Elsloo ter kerk.

De 8 R. K., die men er aantreft, worden tot de stat. van Steggerden gerekend. - De dorpschool telt gemiddeld een getal van 35 leerlingen. - Eertijds lagen onder dit d. de stamhuizen van Frankena en Portinga.

FOCHTELOO of Vochteloo, in het oud-Friesch Fochtinge, Syochtbole of Siechtloo, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. N. N. van Oldeberkoop, 1 u. W. van de Drentsche grenzen, 1/4 u. O. van Oosterwolde, aan de Hooge veenen, waartegen een dijk de Leydijk genaamd, is gelegd, dewijl het Groot Diep anders, vooral in den winter, niet alleen de bouwakkers, maar ook het geheele d. overstroomt. Men telt er 150 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw.

Door het dorpje loopt eene beek of een watertje, de Vogelryd genaamd, dat, uit de hooge veenen ontspringende, tegen den Leydijk stuit, doch zich daar onder den grond verbergt en, westwaarts voortstroomende, een half kwartier uur gaans weder te voorschijn komt.

De inw., die allen Herv. Zijn, behooren tot de gem. Oosterwolde-en-Fochteloo. - De school wordt gemiddeld door een getal van 30 leerlingen bezocht.

FOCHTINGE, oude naam, van het d. Fochteloo, prov. Friesland, kw. Zevenwouden. Zie Fochteloo.

FRANKENA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. Heerenveen, kant. Oldeberkoop, in het d. Elsloo; thans twee landhoeven uitmakende, welke met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte beslaan van 150 bund. 18 v. r. 70 v. ell., er waarvan de eene thans in eigendom bezeten wordt door den Heer Mr. U. H. Wielinga Huber, woonachtig te Cornjum, de andere door R. P. Hof, te Oosterwolde.

GROOTDIEP, water, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde.

Dit water ontspringt niet ver van Fochteloo, loopt noordwaarts aan en vereenigt zich, voorbij Oosterwolde, in eene westwaartsche rigting, met de Kuinre.

HAULE of Hiaule, ook Houwle geschreven, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. N. O. ten O. van Heerenveen, kant. en 3 u. N. O. van Oldeberkoop, tegen de Drentsche grenzen. men telt er 30 h. en 160 inw., en met de groote veenbuurt Haulerwijk, 217 h. en 1180 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, de veeteelt en de veenderijen.

De huizen liggen meest ten Westen van de kerk, aan beide zijden van den weg, die van Donkerbroek hier door naar Drenthe loopt, in het geboomte op de bouwlanden. Voorts heeft dit d. eenige poelen, als: de Steenpoel, het Zwartewater en de Zeemanspoel.

Langs de scheiding tusschen Haule en Haulerwijk, en wel tusschen het heideveld en het hoogveen, ligt eene smalle streep zandduinen, op welke in 1842 eenige oude Spaansche zilveren munten gevonden zijn, geslagen ten tijde van Filips II.

De inw., die hier allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Donkerbroek-en-Haule, welke hier eene kerk heeft, staande ten Z. van den rijweg van Donkerbroek naar Drenthe. deze kerk moest, vr de reformatie den Proost van de St. Janskerk te Utrecht, 12 schilden (16 guld. 80 cents) betalen. Zij heeft noch toren noch orgel.

Het riviertje de Kuinre neemt onder het dorp Haule zijnen oorsprong, bij de scheiding tusschen de Hauler- en Vochteloo-velden.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 20 leerlingen bezocht.

HAULERVAART, vaart, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, welke de Haulerwijkster-veenen, ter lengte van 1 1/2 u., van het Z. W. Z. naar het O. N. O., doorsnijdt; daarna nabij de grenzen van Friesland en Drenthe eene zuidelijke rigting verkrijgt, ter lengte van 1/2 u., en bij den weg, die van Donkerbroek over Haule naar Drenthe loopt, op den afstand van 1/4 u. van den oorsprong der Kuinre eindigt. het is eene verlenging van de vaart, die zijn begin neemt in Dragten, en vervolgens door Ureterp, Siegerswoud, Bakkaveen en de Haule naar Drenthe is opgelegd. Deze vaart dienst tot afvoer van den turf, welke uit dit veen voortkomt.

HAULERWIJK, veenstreek of b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 7 u. O. van Heerenveen, kant. en 4 u. N. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. N. van Haule, waartoe het behoort.

Het is eene volkrijke groote buurt van wel anderhalf uur lengte, zich langs de Haulervaart uitstrekkende. Men telt er 187 h. en ruim 1000 inw., die meest hun bestaan vinden in den veenarbeid en voorts in den landbouw.

Er is hier eene kerk voor de Afgescheidenen, te Haulerwijk, Haule en Donkerbroek woonachtig, en twee nieuwe scholen en onderwijzerswoningen, welke scholen te zamen door een gemiddeld getal van 120 leerlingen bezocht worden.

HIAULE, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Haule.

HOERE (TER-), geb., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Hoor (Ten-).

HOOG-APPELSCHE, buurs., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Appelsche (Hoog-).

HOOG-DUURSWOLDE, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 u. W. van Heerenveen, kant. en 2 u. O. ten N. van Oudeberkoop, 1/4 u. N. van Langedijk, waartoe het behoorde, thans kadastraal onder Oosterwolde, bestaande uit vier boerenwoningen. De daartoe behoorende gronden,beslaan eene oppervlakte van 148 bund. 28 v. r. 34 v. ell., en worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene landbouwers.

HOUWLE, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Haule.

JARDINGA of Jardinge, b.(voorm. adell. state), prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. Z. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/2 u. N. van Oosterwolde, waartoe zij behoort; met 4 h. en 30 inw.

Zij heeft haren naam ontleend van eene voorm. adellijke state van dien naam, welke daaromtrent heeft gelegen.

KNOLLE, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. En 6 u. Z. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. N. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. N. O. van Oosterwolde, waartoe het behoort; met 1 h., en 8 inw. Hier is een landhuis van denzelfden naam.

KOLDENBURG, geb., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Koudenburg.

LANGEDIJKE, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 1/2 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. van Oldeberkoop.

Dit d. bestaat uit 15 h., zijnde meest boerenwoningen in het geboomte gelegen, aan de bouwlanden tot digt aan Appelsche loopende.

Men telt er ongeveer 100 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden.

De inw., die hier al Herv., Zijn, behooren tot de gem. van Makkinga-Elslo-en-Langedijke. In dit dorp is geene kerk, maar er bestaat ten noordzijde slechts een houten klokhuis; ook heeft men er geene school, doch de kinderen genieten onderwijs te Makkinga.

LANGEMEER (HET) of het Langmeer, groote poel, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, 1 u. O. ten N. van Donkerbroek, te midden van het heideveld.

LOEHUIS, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, u. Z. W. van Oosterwolde, waartoe zij behoort.

LYCKLAMA of Lyklama, voor. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 u. O. van Heerenveen, kant. en 1 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 1/4 u. Z. W. van Makkinga, waartoe zij behoorde.

MAKKINGA, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 u. O. van Heerenveen, kant. en 1 1/2 u. N. O. van Oldeberkoop, tusschen bouwlanden, geboomte en weiland.

Men telt er, in de kom van het d., 28 h. en 150 inw., en met de daartoe behoorende b. Twyzel, 70 h. en 440 inw., die in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden. Ten Z. W. van de kerkbuurt, die rondom een groot plein of veld gebouwd is, heeft men eenen korenmolen en digt daarbij het buurtje Twytel, niet ver van de Kuinder, die het dorp van Donkerbroek en Hoornsterzwaag scheidt, zijnde de landerijen naar dien kant laag, doch zuidwaarts meest zeer hoog en veenachtig.

De inw., die allen Herv. zijn, behooren tot de gecombineerde gem. van Makkinga-Elsloo-en-Langedijk, die hier eene kerk heeft, welke in het jaar 1776 gebouwd is, in plaats van eene, die hier vroeger stond en aan den H. Bonifacius was toegewijd. De tegenwoordige kerk is een langwerpig gebouw, zonder toren, doch op het westeinde met een klein spitsje. Er is in deze kerk geen orgel.

De dorpschool, welke tevens voor het dorp Langedijk dient, wordt gemiddeld door een getal van 110 leerlingen bezocht.

Er stond hier een slot of huis, voorheen door die van Lycklama gebouwd, hetwelk het voornaamste sieraad van dit dorp was en in 1829 is afgebroken. - Er worden hier twee beestenmarkten gehouden, als ne den eersten Dinsdag in Mei en de tweede den 19 September.

MAKKINGA-ELSLOO-EN-LANGEDIJK, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Heerenveen, ring van Wolvega.

Men heeft in deze gem. twee kerken, als: ne te Makkinga en ne te Elsloo, en telt er 760 zielen, onder welke 190 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Jacobus Munekerus, die in het jaar 1640 herwaarts kwam, en in het jaar 1652 aldaar overleed.

MALLEMEER (HET), op sommige kaarten het Mattemeer, poel, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, aan de Haulerveenen, N. W. van het d. Haule.

MATTEMEER, meer, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Mallemeer (Het).

METHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. N. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. Z. O. van Oosterwolde, waartoe het behoort; met 1 h. en 7 inw.

MODDEMEER (HET), poeltje, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, N. ten O. van Donkerbroek.

Het was vroeger een meer, waarvan het water weggeloopen is, sedert het graven van de vaart van Haulerwijk naar Bakkeveen, hetwelk voor omtrent eene eeuw plaats had.

NANNINGA, buurt, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. Z. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 10 min. W. van Oosterwolde, waartoe het behoort; met 3 h. en 30 inw.

NIJEBERKOOP, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 1/2 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop.

Men telt er 21 h. en ruim 150 inw., die meest in den landbouw en de hout- en veeteelt hun bestaan vinden, zijnde de noordelijkste landen aan de Kuinder, lage hooi- en weilanden; terwijl de zuidelijke, die zich tot aan de Linde uitstrekken, eerst uit bouwlanden en voorts uit heideveld en hooilanden bestaan.

De inw., die hier allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Oldeberkoop-en-Nijeberkoop. De kerk, welke vr de reformatie aan den H. Bonifacius toegewijd was, en geen toren had, is in het jaar 1826 afgebroken, zoodat men er thans geene kerk, maar een klokkenstel heeft.

De dorpschool, welke hier vroeger was, is in het jaar 1826 opgeheven.

OLDEBERKOOP, kant., prov. Friesland, arr. Heerenveen.

Het bevat de griet. Stellingwerf-Oosteinde en Stellingwerf-Westeinde, beslaande, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 45,224 bund. 1 v. r. 76 v. ell., waaronder 44,785 bund. 5 v. r. 61 v. ell. belastbaar land. Men telt er 2440 h., bewoond door 2678 huisgez., uitmakende eene bevolking van ongeveer 13,300 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, de hout- en veeteelt en de veenderij.

OLDEBERKOOP, ook wel Oudeberkoop gespeld, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 u. Z. O. van Heerenveen, kant. Oldeberkoop.

Dit dorp is, wegens zijne geregelde buurt, rondom een plein en eene zeer oude kerk gelegen, maar meer nog wegens de schoone bosschen en beplantingen, waardoor het omgeven wordt, als eene der schoonste plaatsen van deze streken bekend. Het is de zetel van het grietenijbestuur. Men telt er, in de kom van het d., 35 h. en 175 inw., en met het daartoe behoorende oost en west aangebouwde en Deddingabuurt, 111 h. en 670 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, de hout- en veeteelt en de veenderij.

De noordelijkste landen van dit dorp, aan de Kuinder, zijn lage hooi- en weilanden, terwijl de zuidelijke, die zich tot aan den Linde uitstrekken, eerst uit bouwlanden en voorts uit heideveld en veen bestaan.

De Herv., die hier 650 in getal zijn, behooren tot de gem. van Oldeberkoop-en-Nyeberkoop, welke hier eene kerk heeft, vr de Reformatie aan den H. Bonifacius toegewijd. Deze kerk is een langwerpig gebouw, zonder orgel. Ook vindt men er nog een groot steenen doopvont. De kerk zoude reeds, naar velen voorgeven, meer dan vijf honderd jaar oud zijn. In het jaar 1585 werd de toren dezer kerk, door de uit Steenwijk komende Spanjaarden, ondergraven, zoodat hij kort daarna neerstortte, doch daarna is hij weder domswijze herbouwd, en, benevens de kerk, in 1845, hernieuwd.

De R. K., van welke men er 20 aantreft, worden tot de stat. van Wolvega gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 110 leerlingen bezocht.

De buurt wordt versierd door een nieuw Grietenijhuis en eene fraaije pastorij. Aan de oostzijde van dit dorp is in 1842 nog een nieuw landhuis voor den tegenwoordigen Grietman Jhr. Lycklama Nijaholt gebouwd. Niet ver van hier is, aan de rivier de Linde, de voorm. schans Bekhof nog zichtbaar. - Voorheen stond hier, ten Z. O. van de kerkbuurt, een fraai gebouw, Lycklama-stins genaamd. Zie dat woord.

Twee belangrijke jaarmarkten worden hier gehouden, warvan de eerste invalt op Vrijdag na Hemelvaartsdag en de laatste op den eersten Woensdag in September. Ook was het dorp voorzien van eenen korenmolen, staande aan het einde van de Bruggelaan, die van de buurt noordwestwaarts gaat, naar de Kuinder, waarover eene brug ligt, met een tolhek daarbij, om dus de gemeenschap tusschen dit dorp en Olde- en Nijehorne, in Schoterland, te bevorderen; doch deze molen is in 1830 afgebroken.

Oldeberkoop was de geboorteplaats van den Geneeskundige Petrus Talpa, die omstreeks het jaar 1600 geleefd en de geneeskunde te Leeuwarden, te Sneek en op meer andere plaatsen beoefend heeft. Hij was van gevoelen, dat de kracht der geneesmiddelen niet zoo zeer moest getoetst worden aan de ondervinding, gelijk de Artsen, die op de ondervinding te werk gaan, doorgaans doen, maar aan de reden. Daarom heeft hij ook een boek of zamenspraak geschreven, onder den titel Empiricus (kwakzalver) of Indoctus Medicus (ongeleerd geneesheer). Nog heeft hij kort, doch stekelig schimpdicht vervaardigd, hetwelk hij Exilium Empiricorum (d. i. Ballingschap der kwakzalvers) noemde.

OLDEBERKOOP-EN-NIJEBERKOOP, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Heerenveen, ring van Wolvega, met ne kerk te Oldeberkoop. Men telt er 890 zielen, onder welke 140 ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Jacobus Rudolpi, die in het jaar 1599 alhier stond.

OOSTERWOLDE of Oosterwoude, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. N. O. van Oudeberkoop.

Het is eene nette en aanzienlijke plaats, tusschen de Kuinder, het Groot-diep en het Klein-diep liggende. Het bevat in de kom van het d. 100 h. en 500 inw., en met de daartoe behoorende buurten Weeper, Loohuis, Jardinga, Klasinga, Sikkinga, Methuizen, Nanninga, Stening, Tenhorne, waar vroeger regtspraak was, Schrappinga, Prandinga, Knolle, Boekhorst, Buttinge, Hoog-Duurswolde en een gedeelte van Laag-Duurswold, 148 h. en ruim 870 inw., die meest in landbouw, veeteelt en veenderij hun bestaan vinden. Ook heeft men hier van ouds twee wind-korenmolens gehad, bekend onder den naam van den Oostermolen en den Veenemolen. Behalve de bosschen en de bouwlanden, omntrent de huizingen en wegen, zijn hier vele schoone weilanden en dennebosschen, inzonderheid langs en omtrent de gemelde diepen en stroomen, als de Noorder-kampen en bovenal de Oostwolder-kampen. In de veenen van Fochtelo worden veel boomen gevonden, waaronder enkele op den stam eene dikte hebben van zes voet diameter.

De inw., die er op enkele na Herv. zijn, behooren tot de gem. Oosterwolde-en-Fochteloo, welke hier eene kerk heeft. De kerk, welke voor de reformatie aan den H. Bonifacius was toegewijd, door ouderdom bouwvalling geworden zijnde, werd in het jaar 1735 afgebroken, en in het volgende jaar door de weldadige zorg van den Heer Danil de Blocq Lycklama Nijeholt, Grietman van Oost-Stellingwerf, door eene andere vervangen, welke met een spits torentje voorzien is, hetgeen op de vorige niet was. Men heeft in deze kerk geen orgel. In den toren is wel een uurwerk, doch geen klok; er is, op eenige ellen afstand, een klokkenstoel, waarin twee klokken, van welke de eene door eenen ijzeren ketting in verband staat met het uurwerk in den toren.

De enkele Doopsgez., die hier woont, wordt tot de gem. van Lippenhuizen gerekend. - De R. K., van welke er 7 wonen, worden tot de stat. van Venhuizen gerekend.

De dorpsschool wordt gemiddeld door een getal van 120 leerlingen bezocht.

Bij de kerk vindt men eene dubbele buurt, en daarenboven in den omtrek vele huizen van naam, ten blijke, dat hier vroeger veel vermogende en aanzienlijke familin hebben gewoond, als: Prandinga, Nanninga, Steninga of Steenga, Jardinga, Loohuis, Schrappinga, Weeper, Knolle, de Poel, Klasinga, Sickinga, Methuizen, Veenekoten, Boekhorst; Tenhorne, de Kampen, Buttinga, Hoog-Duurswolde en Laag-Duurswolde. De uitgestrektheid dezer buurten en onder hoorige landen, zal waarschijnlijk de oorzaak zijn, dat men dit dorp voor het grootste en vermogendste dezer grietenij opgeeft.

OOSTERWOLDE-EN-FOCHTELOO, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Heerenveen, ring van Wolvega.

Men heeft er ne kerk te Oosterwolde en telt er 1040 zielen, onder welke 250 Ledematen. Oosterwolde, Fochteloo, Appelsche, Donkerbroek en Haule zijn eerst te zamen door eenen Predikant bediend, die te Oosterwolde woonde. De eerste was Johannes de Bruin, beroepen in 1611, die in 1616 naar Beetsterzwaag vertrok. Na de dood van Jacobus Bumna, voorgevallen in 1699, hier beroepen in 1670, zijn Donkerbroek, Fochteloo en Appelsche, in 1701, tot eersten Predikant Albertus Swaga, die in 1704 overleed. Tijdens de dienst van Johannes Constantinus Albertus van de Siepkamp, hier beroepen in 1832, werd Appelsche in 1839 van Oosterwolde afgenomen, hetwelk een eigen Predikant bekwam, terwijl Ds. van de Siepkamp te Oosterwolde-en-Fochteloo verbleef, tot hij in 1845 naar Oosterzee vertrok.

OOSTERWOLDER-KAMPEN (DE), lands., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Kampen (De Oosterwolder).

OOST-STELLINGWERF, griet., prov. Friesland, kw. Zevenwouden. Zie Stellingwerf-Oosteinde.

OUDE-BERKOOP, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Oldeberkoop.

POEL (DE), geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 1/2 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 3/4 u. N. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. O. N. O. van Oosterwolde; met 2 h. en 14 inw. Er heeft hier ook eene state van dien naam gestaan. Zie het volgende art.

POEL (DE), voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 1/2 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 3/4 u. N. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. O. N. O. van Oosterwolde, in het geh. de Poel.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans eene boerenhuizing en arbeiderswoning. De daartoe behoord hebbende gronden beslaande eene oppervlakte van 13 bund. 69 v. r. 20 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Jan Linzes Koopmans, woonachtig te Oosterwolde.

POORTINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 u. O. Z. O. van Heerenveen, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Oldeberkoop, 5 min. Z. van Elsloo, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans bouwland. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 4 bund. 20 v. r. 60 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Jacob Harmer Schipper, woonachtig te Elsloo.

PRANDINGA of Prantinga, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 5 min. W. van Oosterwolde, in de b. Prandinge(a).

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans weiland en bosschen. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 25 bund. 75 v. r. 80 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door den Heer van Rosen, woonachtig te Oosterwolde.

PRANDINGE, Prantingen of Prantinga, voorm. b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. ten N. van Oldeberkoop, 5 min. W. van Oosterwolde, waartoe zij behoorde. Deze b. is afgebrand en niet wederom opgebouwd.

RINCKINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 7 u. O. van Heerenveen, kant. Oldeberkoop, 1/4 u. N. N. W. van Oosterwolde, waartoe zij behoorde.

Deze state is gesloopt. Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, is er thans niets meer te vinden. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 10 bund. 12 v. r. 7 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene eigenaars, woonachtig te Oosterwolde.

RUSSCHEN, h., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 u. O. ten N. van Heerenveen, kant. en 2 u. N. O. van Oldeberkoop, 1/4 u. Z. W. van Donkerbroek, waartoe het behoort.

SARDINGEN, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Jardingen.

SCHRAPPINGA of Schrapinga, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. N. O. ten O. van Oldeberkoop, 1/2 u. N. ten O. van Oosterwolde, waartoe zij behoorde, nabij het Groote-Diep.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij.

SICKINGA of Sickinge, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O. N. O. van Oldeberkoop, 20 min. O. ten Z. van Oosterwolde, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans hooiland. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 1 bund., worden thans in eigendom bezeten door de erven van Z. Bruinsma, woonachtig te Leeuwarden.

Een dezer beide staten was het stamhuis van het geslacht van Sickinga, waartoe behoorde Idserd van Sickinga, Raad in den Hove van Friesland, die in 1575 overleed, na zich zeer verdienstelijk gemaakt te hebben door eene vrije taal te voeren tegen Caspar de Robles, die het Hof wilde gebruiken tot invordering van, voor de Friezen, zeer onaangename belastingen (1).

(1) men zie over hem Scheltema. Staatkundig Nederland, D. II, bl. 305?

SMILDER-MEER (HET), meertje, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, 1 1/2 u. Z. O. van Appelsch, op de grenzen van de prov. Drenthe.

STEEGINGA, ook wel Stegginga of Stienga gespeld, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 2 1/2 u. O ten N. van Oldeberkoop, 5 min W. van Oosterwolde, waartoe het behoorde.

STEENGA of Steenge, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Steeginga.

STEENPOEL, meertje, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, 20 min. O. N. O. van Donkerbroek, liggende rondom in het Heideveld, zonder slooten die er op uitloopen.

STEGGINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Steeginga.

STELLINGWERF-OOSTEINDE, griet., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, arr. Heerenveen, kant. Oldeberkoop (3 k. d., 10 m. k., 6 s. d.); palende N. W. aan de griet. Schoterland, N. aan Opsterland, O. aan de prov. Drenthe, Z. aan de prov. Drenthe en Overijssel, W. aan Stellingwerf-Westeinde.

Om de grensscheiding tusschen deze griet. en de prov. Drenthe te bepalen en dus eenige geschillen, die somtijds voorvielen, te voorkomen, begon men in 1733 eene nieuwe sloot of greppel te graven, en in 1737 was die geheel gereed.

Deze griet., welke van het W. naar het O. 5 u. lang en van het N. naar het Z. 4 u. breed is, bevat de volgende acht dorpen: Oldeberkoop, alwaar het grietenijhuis staat, Nijeberkoop, Makkinga, Elsloo, Appelscha, Donkerbroek, Haule en Oosterwolde (Fochteloo). Zij beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 22,524 bund. 30 v. r. 55 v. ell., waaronder 22,383 bund. 64 v. r. 82 v. ell. belastbaar land. Men telt er 935 h., bewoond door 965 huisgez., uitmakende eene bevolking van ruim 5600 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden. Ook heeft men er ne looijerij en vier korenmolens.

Deze griet. bevat veelal eenen hoogen zandigen grond, die hier en daar, veelal nabij de dorpen, tot wei- en bouwlanden aangelegd, elders met geboomte beplant zijn, welk plantsoen, zoowel als de landerijen de bezitters goede winsten oplevert. In het zuidoostelijke gedeelte der grietenij vindt men eene harde zandige heide, met zandduinen, die, ofschoon niet zeer hoog, nogthans bij het landvolk al dikwijls de Appelscher Zandbergen genaamd worden, naar het dorp, waartoe zij behooren.

Wegens gebrek aan water vindt men hier weinig riviervisch, doch daarentegen heeft men er overvloed van allerlei gevogelte en wild.

De Herv., die er 5550 in getal zijn, onder welke 750 Ledematen, maken de vijf volgende gem. uit: Oldeberkoop-en-Nijeberkoop, Makkinga-Elsloo-en-Langedijk, Oosterwolde-en-Fochtelo, Appelscha en Donkerbroek-en-Haule, die 8 kerken hebben, welke door 5 Predikanten en eenen adjunct bediend worden.

De 2 Evang. Luth., die er wonen, behooren tot de gem. van Leeuwarden. - De 11 Doopsgez., die men er aantreft, worden tot de gem. van Gorredijk gerekend. - De R. K., die er 40 in getal zijn, behooren tot de stat. van Wolvega. - De 8 Isr., die er gevonden worden, worden tot de ringsynagoge van Gorredijk gerekend.

Er zijn 10 scholen, als eene te Oldeberkoop, eene te Nijeberkoop, eene te Makkinga, eene te Elsloo, een te Langedijk, eene te Oosterwolde, eene te Fochtelo, eene te Appelscha, eene te Donkerbroek en eene te Haule, welke gezamelijk gemiddeld door ruim 970 leerlingen bezocht worden.

In deze griet. vindt men zeer weinig water, uitgezonderd de Kuinder, die hier in de hooge veenen haren oorsprong neemt, met drie onderscheiden hoofdtakken. Nog ontspruit uit deze griet. de Linde, bij Tronde, eene buurt van Elsloo, met een klein beginsel, hetwelk doorgaans droog is.

De rijwegen zijn in deze griet. zeer menigvuldig, hetwelk eenigzins dient om het gebrek aan vaarten te vergoeden. De noodzakelijke hoofdweg komt van Hornsterzwaag uit Schoterland en loopt, over Donkerbroek en Haule, naar Drenthe. De beide middelste komen uit Stellingwerf-Westeinde, van Ter-Idzerd en Nije-Holtpade, loopende bijna evenwijdig, de eene op Oudberkoop, Nijeberkoop en Makkinga en de andere op Oosterwolde. De zuidelijkste komt eindelijk uit die zelfde grietenij en loopt naar Elsloo en Appelscha. Voorts loopt er nog een rijdweg, zuidwaarts van Donkerbroek, naar Makkinga en een andere, wat oostelijker, uit den voornoemde Hoofdrijweg, naar Oosterwolde, welke wegen, na eene menigte van kronkelende zijtakken uitgegeven te hebben, met drie daarvan regt zuidwaarts aan in Drenthe loopen.

Het wapen van Stellingwerf-Oosteinde bestaat in een veld van azuur (blaauw), met eenen gouden viervoetigen griffioen, met klaauwen en uitgestrekte vleugelen, de pijlstaart omhoog, de regter achterpoot houdt eenen zwarten cirkel met gouden rand, waarin weder twee driehoeken van goud. De griffioen ter linkerzijde gekeerd.

TENHOORE, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Horne (Ten-).

TERWISGA, voorm. state, prov. Friesland, kw., Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. van Oldeberkoop, 1/4 u. W. van Appelscha, waartoe zij behoorde.

TRONDE, geh., prov. Friesland, kw. zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 1/2 u. O. ten Z. van Heerenveen, 1 1/2 u. O. van Oldeberkoop, 1/2 u. van Elsloo, op eene hoogte in het geboomte en in bouwlanden gelegen. Hier neemt de riv. de Linde haren oorsprong.

TRONDER-HAAR, heuvel, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, bij het geh. Tronde. Deze heuvel of terp, welke vrij hoog is, dient tot bouwland.

VEENEBUREN, geb., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 5 1/2 u. O. ten Z. van Heerenveen, kant. en 1 3/4 u. O. van Oldeberkoop, 1/4 u. Z. O. van Makkinga, waartoe het behoort; met 6 h. en 30 inw.

VEENEKOOTEN of Venekoten, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 7 u. O. van Herenveen, kant. en 3 u. O. N. O. van Oudeberkoop, 20 min Z. O. van Oosterwolde; met 3 h. en ruim 20 inw.

WASKEMEER (HET GROOT-), meer, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Opsterland, nabij de grenzen van de griet. Stellingwerf-Oosteinde, ruim 1/2 u. Z. O. van Duurswolde, 1/4 u. N. ten O. van Donkerbroek, in de hooge veenen. Het beslaat eene oppervlakte van 10 bund.

WASKEMEER (HET KLEIN-), meer, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Opsterland, nabij de grenzen van de griet. Stellingwerf-Oosteinde, 1/2 u. Z. O. van Duurswolde, 1/4 u. N. ten O. van Donkerbroek, in de hooge veenen.

Het is alleen door den rijweg van het Groot-Waskemeer gescheiden, en beslaat eene oppervlakte van 3 bund. 50 v. r.

WEPEREN, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 6 u. O. van Heerenveen, kant. en 3 u. O. N. O. van Oldeboorn, 1/2 u. N. N. O. van Oosterwolde, waartoe zij behoort.

WERELDSLICHT (HET) , voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, 1/2 u. W. van Appelscha, waaronder het behoorde.

Dit kloost. werd eerst bewoond door Monniken van de orde van Premonstreit, die reeds lang voor de Reformatie naar de kleilanden of zoals anderen willen naar Scharmer in Groningerland verplaats zijn, terwijl het klooster aan de Kruisbroeders werd ingeruimd, die er tijdens de Hervorming uitgedreven werden. De plaats, waar het kloostergebouw gestaan heeft, si een rond plein, bewassen met gras en heide, beslaande eene oppervlakte van honderd passen in doorsnede.

WYTEL (HET), b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde. Zie Twytel.

ZUIDHORN of Suydhorn, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Stellingwerf-Oosteinde, arr. en 4 1/2 u. O. Z. O. van Heerenveen, kant. en 1 1./2 u. O. Z. O. van Oudeberkoop, 7 min. Z. W. van Elsloo; met 2 h. en 14 inw.