ABBENWIER, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. En 2 1/2 u. N. O. van Sneek, kant. en 3/4 u. W. ten Z. van Rauwerd, 20 min. Z. van Irnsum. In het jaar 1462 werd zij door de Vetkoopers onder Jano Douwama, nadat deze eene volkomene overwinning op de Schieringers behaald hadden, geheel uitgeroeid. Thans vindt men daar ter plaatse eene buurt van denzelfden naam.

ALBADA of Douma, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, onder Poppingawier. het geslacht van Albada, hier voorheen gezeten, was eigenlijk Galama, hebbende destijds, na weleer den naam van Heslinga aangenomen te hebben, zich door huwelijk vereenigd met het geslacht Albada, en in het vervolg dien naam gevoerd, waardoor vele schoone erfenissen aan dit huis kwamen. Hette, de zoon van Botto Hales Heslinga, was onder den naam van Albada, stichter van de prebende op het leen van Poppingawier; hij stierf op Douma-state in 1507. Hette van Albada, die op Douma-, vroeger Albada-stins woonde, was in het laatste der Spaansche regering 's Konings Grietman in Rauwerderhem; maar werd, bij de verandering der tijden, gebannen, en stierf in ballingschap te Steenwijk in 1587.

BERNSTERBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. W. van Rauwerd, waartoe het behoort.

DEERSUM, Deerzum of Deernsum, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. W. van Rauwerd, een weinig binnen den ouden zeedijk of Sneeker rijweg; met 38 h. en 220 inw., die meest in de veeteelt en de zuivelnering hun gestaan vinden.

De Herv., die hier het meerendeel der inw. uitmaken, behooren tot de gem. Deersum-en-Poppingawier, en hebben hier eene kerk, die vr de Reformatie aan den H. Petrus was toegewijd en eenen stompen toren heeft. - De R. K., van welken men hier slechts een vijftal telt, worden tot de stat. van Irnsum gerekend. - De Doopsgez., die hier wonen, behooren tot de gemeente van Irnsum-en-Poppingawier. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 20 of 30 leerlingen bezocht.

Dit d. heeft zuidwaarts door eene vaart gemeenschap met de Oude Sneeker vaart, hetgeen den inwoneren eene gemakkelijke gelegenheid geeft, om hunne waren te Sneek ter markt te brengen; terwijl een opvaartje noordwaarts naar de Sneeker-trekvaart hun eene dergelijke gelegenheid voor Leeuwarden aanbiedt. Voorheen stonden hier de staten Harsta en Rotterda.

DEERSUM-EN-POPPINGAWIER, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Sneek.

De eerste, door wien het leeraarambt is deze gem. bekeed is, was Petrus Ambrosius, die in het jaar 1589 hier stond. Men heeft er twee kerken als: eene te Deersum en eene te Poppingawier en telt er ongeveer 400 zielen.

DEERZUM, d., prov. Friesland. Zie Deersum.

DELLE (DE), geh., prov. Friesland, Zie Dille (De).

DILLE (DE) of Krinselarm, geh., prov. Friesland, aan de trekvaart van Leeuwarden op Sneek, waarvan het oostelijk gedeelte aan den trekweg tot het kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, d. Rauwerd, en de overzijde tot het kw. Westergoo, griet. Baarderadeel, d. Oosterwierum behoort, en beide tot het arr. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. N. W. van Rauwerd.

Het bestaat hoofdzakelijk uit twee groote herbergen, waarvan de oostelijke de aanlegplaats der trekschepen is, omdat het ten halve of 2 u. van Leeuwarden en 2 u. van Sneek is gelegen. Eene groote brug, waarin voormaals eene sluis lag, verbindt beide gedeelten en den weg tusschen Oostergoo en Westergoo. Dit geh. telt ongeveer 20 inw.

EERNSUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Irnsum.

ENGWERD, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Engwird.

ENGWIRD of Engwerd, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, ten Z. W. van het d. Rauwerd.

Het werd gesticht in het jaar 1478, voor Nonnen van den derden regel van de H. Franciscus of Graauwe Beggijnen. Ter plaatse, waar het gestaan heeft ziet men thans eene boerenhoeve.

FLANZUM, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. ten Z. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. O. van Rauwerd, 1/4 u. N. W. van Irnsum, waartoe het behoort. Het bestaat uit 5 boerderijen.

Vr de reformatie stond hier eene kapel, waarin een priester van elders eenmaal 's jaars predikte en de mis deed, wanneer zij, die daar ter preke kwamen, vergast werden op een gezoden ham en eene ton bier. Daarna schoot men naar den vogel en dronk eenige dagen ter eere van den Patroon of Patronesse en ter bevordering van de behoudenis van hem, die dit feest bij zijnen uitersten wille, aldus ingesteld en besproken had. De boerderij, waarbij voorheen de kapel stond, is, benevens die kapel, in of omtrent het jaar 1818 afgebroken.

FOUTEBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. Leeuwarden, kant. Bolsward, 1/2 u. Z. O. van Irnsum, waartoe het behoort; met 6 h. en 30 inw.

HAAKSTA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Harsta-State.

HAGSTA, land., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Harsta.

HAKSTA, landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Harsta.

HANTA, staten, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Ferwerderadeel en Rauwerderhem. Zie Harsta.

HARSTA, ook wel onder de namen van Haksta, Haxta, Haagsta, Haakstra, Hartsma of Harsma voorkomende, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten W. van Rauwerd, waartoe zij vroeger behoorde, en waar zij nog alle hare verpligtingen heeft.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene groote boerenhoeve, welke, met de invoering van het kadaster, gebragt is onder Deerzum, waarvan zij 10 min. O. gelegen is. Deze hoeve wordt, met de daartoe behoorende gronden, beslaande eene oppervlakte van 37 bund. 34 v. r. 40 v. ell., thans in eigendom bezeten door den Heer Mr. Gerardus Asuerus Avenhorn van Nauta, Grietman van hemelumer-Oldephaert-en-Noordwolde, woonachtig te Koudum.

HARSTMA, voorm. staten, prov. Friesland, kw. Oostergoo. Zie Harsta.

HARTSMA of Harsma, ook wel Hagsta genoemd, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. van Rauwerd, 1/4 u. N. W. van Poppingawier.

HAXTA, landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Harsta.

HERINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1/4 u. W. van Rauwerd, waartoe zij behoort.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men nu eene boerenplaats. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 25 bund. 87 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Ynze W. Heringa, woonachtig te Rauwerd.

HESLINGA of Heslingahuis, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. W. ten Z. van Rauwerd, ten Z. W. van Poppingawier, waartoe zij behoorde.

Deze state werd in 1482 bij nacht overrompeld door Wybe Jarichs, die aldaar Douwe Jelles Sjaarda, welke eene zuster der Heslinga's ter vrouw had, doodsloeg, doch het huis wederom verlaten moest; waarna de broeders Eke en Botte Heslinga op dit huis eene sterke bezetting legden, die veel kwaads deed aan de huislieden van Rauwerderhem en Sneeker-Vijfga. Dan, Ede en Hessel Jongama dit niet kunnende verdragen, hebben, met behulp van Pieter Harinxma en de huislieden, dit huis, in April des jaars 1483 belegerd, veroverd en tot den grond toe geslecht.

HESLINGAHUIS, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie het vorige art.

HETTEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. W. ten Z. van Rauwerd, nabij Poppingawier, waartoe zij behoorde.

Toen in het jaar 1433 Wopke Wigara, door Eke en Botte Heslinga, op zijn huis te Terzool was gevangen genomen, en op Ids-Vallingahuis te Hartwert vastgezet, werd dit door Hessel Jongama, Heerschap van Sneeker-Vijfga, zoo euvel opgenomen, dat hij, met hulp van de huislieden van Poppingawier, Terzool en Sibrandaburen, Hettemahuis en Poppingawier veroverde, en aldaar Botte Heslinga gevangen nam, doch deze werd niet lang daarna, op voorspraak der Leeuwarders, tegen Wigara uitgewisseld, en de wederzijdsche schade aan de uitspraak van Goedsmannen gebleven. Alhier is in 1434 overleden Botte Hettes Albada.

HOGSTRA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, onder het d. Terzool. Zie Hagstra.

HOORNSTER-BUREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Hornster-Buren.

HORNSTERBUREN, Hoornsterburen of Hornsterhuizen, b., prov. Friesland,, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1/4 u. O. van Rauwerd, waartoe het behoort.

INTEHUIS, zathe, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. van Rauwerd, 1/2 u. N. van Irnsum, waartoe zij behoort. Thans is zij een eigendom van de erven van Klaas Sybrens Nydam.

IRNSUM of Eernsum, oudtijds Yrnersum, in de landtaal Jinsum genoemd, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. Z. O. van Rauwerd, aan den straatweg van Leeuwarden naar Heerenveen, en aan het algemeene vaarwater der groote schepen, die van Leeuwarden en uit het Groningerland door de Oude-Schouw, de Lemmer of Stavoren, naar de Zuiderzee varen.

Het is eene groote volkrijke plaats, in wier nabijheid, 5 min. ten Z., vroeger de oude schouw over het gezegde vaarwater lag, welke in het jaar 1839 door eene kapitale brug is vervangen. Het bevat, in de kom van het d., 103 h. en 510 inw., en met de daartoe behoorende b. Vierhuizen, Abbingawier, Fonteburen en Kerkeburen, 119 h. en 620 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt.

De Herv., die hier ongeveer 260 in getal zijn, onder welke 90 ledematen, behooren tot de gem. van Rauwerd-en-Irnsum, welke hier eene kerk heeft, die vr de Reformatie aan den H. Marcus was toegewijd, en op eene terp staat. het is een oud gebouw, met eenen stompen huisdaktoren en orgel.

De Doopsgez., van welke men er 90 telt, onder welke ruim 30 Ledematen, behooren meestal tot de gem. van Irnsum-en-Poppingawier, welke hier eene kerk heeft, zijnde een klein oud gebouw, gesticht in 1684, zonder toren of orgel.

De enkele Evang. Luth., welke men er aantreft, wordt tot de gem. van Leeuwarden gerekend.

De R. K., die 200 in getal zijn, onder welke 150 Communikanten, maken, met de overige uit de grietenij Rauwerderhem, eene stat. uit, welke 420 zielen, en onder deze 330 Communikanten telt, tot het dek. van Friesland behoort, en door eenen Pastoor bediend wordt. De kerk, aan den H. Michal toegewijd, is een, in het jaar 1709 gesticht, eenvoudig gebouw, dat met een orgel prijkt. Vr deze kerk, aan den straatweg, stat een fraai gebouwd huis voor den Pastoor. - De dorpschool wordt door een gemiddeld getal van 100 leerlingen bezocht.

Vroeger stond hier nog het Huis-de-Winkel, thans behoorende aan Klaas C. Nijdam, te Grouw. In het jaar 1672 werd, niet ver van de toenmalige schouw, eene schans opgeworpen, om de Munsterschen den weg naar Leeuwarden af te snijden. Van die schans zijn geene overblijfselen meer aanwezig. Ter plaatse, waar zij gelegen heeft, ziet men thans weiland. - De kermis valt in den derden Zondag in Augustus.

IRNSUM-EN-POPPINGAWIER, Doopsgez. kerk. gem., prov. Friesland, met eene kerk te Irnsum. Men telt er 290 zielen, onder welke 110 Ledematen. - Het beroep van den Predikant geschiedt door den kerkeraad.

JONGAMA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Jongema.

JONGEMA, Jonghama of Jongama, stat., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 5 min. ten N. W. van Rauwerd, waartoe zij behoort.

Op deze state woonde, in de Saksische tijden, Edo Jongema, een goed vaderlander, die eenige aantekeningen over de Friesche zaken in de Friesche taal heeft nagelaten. In 1515 werd dit huis, door de zwarte hoop, verbrand.

Deze state wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door Jonkheer Tjalling Aedo Johan van Eysinga.

KOLDEHOOL, geb., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 2 1/4 u. Z. van Leeuwarden, kant. en N. van Rauwerd, waartoe het behoort, aan den nieuwen straatweg naar Sneek; met 3 h. en 18 inw.

KRINSERARM, geb., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Dille (De).

KRINSERARM-ZIJL of Krinzerarm-zijl, voorm. sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, 1/2 u. N. W. van Rauwerd, op de grenzen van het kw. Westergoo, griet. Baarderadeel, aan de Dille en de Trekvaart van Leeuwarden naar Sneek.

KRUIS-BREKKEN (DE), of de Terzooolster-Brekken, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, Zo. O. van Sibrandaburen.

Dit meer staat door de Poppingawierster-vaart met het Poppingawierster-meer, door de Graft met de Oude-Wetering, door de Bure met het Sneeker-meer en door de Terzoolstervaart met de Oude-Sneekervaart in verbinding

LEEUWARDER-VAART (DE OUDE-), vaart, prov. Friesland, griet. Rauwerderhem, die, van Rauwerd afkomende,. met eene noordoostelijke rigting, voorbij Roordahuizum en Idaard, in de Vaart-van-Warrega-naar-Groningen uitloopt. Het is de vroegere zeilvaart van Leeuwarden naar Sneek.

MUZEL (DE) riv., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem.

POPPENGAWIER, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Poppingawier.

POPPINGAWIER of Poppengawier, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. Z. W. van Rauwerd, aan de Oude-Sneeker-vaart, in het midden der grietenij.

Men telt er, in de kom van het d., 40 h. en 210 inw., en met de daartoe behoorende b. de Meerhuizen, 48 h. en 300 inw., die meest in de veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er ruim 190 in getal zijn, behooren tot de gem. Deersum-en-Poppingawier, die ook hier eene kerk heeft, welke vr de Reformatie aan den H. Nicolaas was toegewijd. Het is een oud gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel.

De Doopsgez., die men er ongeveer 70 aantreft, worden tot de gem. van Irnsum-en-Poppingawier gerekend. - De R. K., van welken er nagenoeg 40 wonen, behooren tot de stat. van Irnsum. - De, in 1836 nieuw gebouwde, dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 45 leerlingen bezocht.

Weleer lagen hier ook onderscheidene adellijke staten, als: Albada of Douma, Heslinga en Hartsma. Ook behoorde onder dit d. het klooster Engwird, en nabij deze plaats treft men het Poppingawierster-meer aan. Zie het volgende art.

De kermis te Poppingawier valt in den 27 September.

POPPINGAWIERSTER-MEER, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, dat door de Lange-sloot met de Oude-Sneeker-vaart en door de Poppingawierster-vaart met de Terzoolster-Brekken in verbinding staat. Men vangt daarin veel baars enz.

POPPINGAWIERSTER-VAART (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem.

Deze vaart neemt een begin in het Poppingawierster-meer, en loopt met eene zuidzuidoostelijke strekking in de Terzoolster-Brekken uit.

RAUWERD of Raard, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 2 1/4 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. Rauwerd.

Het is het grootste dorp uit de grietenij, tellende men er in de kom van het dorp 60 h. en ruim 340 inw., en met de daartoe behoorende buurten Hornsterburen, Bernsterburen, Flanzum, Laard en de Blink, 105 h. en 650 inw. Het d. zelve bestaat uit eene zeer goed bebouwde buurt, waarin schoone gebouwen gevonden worden. De straatweg, van Leeuwarden naar Sneek, loopt niet boven de 200 roeden van hier, in het Noorden, door, schietende van daar weder een dijk, door dit dorp verder naar de Schouw. Deze dijk, welke van den straatweg tot door het dorp is gemacadamiseerd en een gedeelte van den Hemdijk uitmaakt, dient tevens tot eenen rijweg van Sneek naar de Schouw en voorts naar Heerenveen en Overijssel. Omtrent zuidwaarts aan loopt van hier eene vaart, en ook niet verre van het dorp een rijweg, voortkomende uit gemelden Hemdijk, naar de buurt Flanzum.

De Herv., die er ruim 550 in getal zijn, behooren tot de gem. Rauwerd-en-Irnsum. Hier stond voorheen eene vrij groote kerk en een toren, vr de reformatie aan den H. Laurens was toegewijd, met den toren tot afbraak verkocht. Nu ziet men in de plaats daarvan een fraai, geheel nieuw kerkgebouw en toren met spits, die vrij verre zigtbaar is. De kerk werd ingewijd den 10 September 1815 en het nieuwen orgel den 18 Augustus 1816. Dit gebouw verdient ook inwendig eene naauwkeurige bezigteging, als prijkende het met een zeer schoon orgel, kunstig gesneden preekstoel, fraaije gestoelten en zeer schoon gebeitelde graf- of zerksteenen. Voor eenige jaren werd dit nieuw gebouw door den bliksem getroffen, die in den toren sloeg, zonder echter brand of aanmerkelijke schade te veroorzaken. In het jaar 1837 heeft Mevrouw J. Schultz, wed. Mr. W. Nauta, aan deze kerk eenen tweeden zilveren avondmaalsbeker geschonken, en de koperen collectenschalen door zilveren doen vervangen.

De Doopsgez., die ongeveer 30 in getal zijn, behooren tot de gem. van Irnsum, en de 80 R. K., die men aantreft, worden tot de stat. van Irnsum gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 90 leerlingen bezocht.

Onder dit dorp waren voorheen eenige adellijke staten of stinzen, als: Heeringa, Juwinga of Jongema, Inhimmeren, enz., daarvan is nog alleen overig Jongema-state, eertijds de woonplaats van Edo Jongema, die een ijverig voorstander der Friesche vrijheid, en zeer bedreven was in 's lands geschiedenissen. Oudtijds was ook hier de beroemde haven Manarmanus, door welke de Born, die in de Wouden zijnen oorsprong neemt, zich in het Boerdiep of de Middel-zee ontlastte.

Rauwerd is de geboorteplaats van Sufridus Kuenze. achtste Abt van Lidlum, die in 1283 overleden is.

Kort na 1515, werd de geheele kerkbuurt van het dorp door den Zwarten Hoop aan kolen gelegd.

Ten tijde van de Schieringers had dit dorp veel te lijden, dewijl op Heringahuis doorgaans Leeuwarder of Groninger bezetting lag, om die van Sneek het stroopen in Oostergoo te beletten.

De kermis valt in den eersten Woensdag in September.

RAUWERD, kant., prov. Friesland, arr. Leeuwarden; palende N. aan het kant. Berlicum, N. O. aan de kant. Leeuwarden en Bergum, O. aan het kant. Beetsterzwaag, Z. O. aan de kant. Heerenveen, Z. aan de kant. de Lemmer en Sneek, W. aan de kant. Bolsward en Harlingen.

Dit kant. bestaat, uit de grietenijen Idaarderadeel, Rauwerderhem en Baarderadeel. het beslaat, volgens het kadaster, een oppervlakte van 17,639 bund. 26 v. r. 97 v. ell., waaronder 17,070 bund. 77 v. r. 6 v. ell. belastbaar land. Men telt er 1726 h., bewoond door 2287 huisgez., uitmakende eene bevolking van 10,800 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, de veeteelt en in het boter- en kaasmaken. Ook heeft men er eene steenbakkerij, zes timmerwerven, eene lijnbaan, twaalf leerlooijerijen, vier cichoreifabrijken, drie houtzaag-, en een olie- en drie korenmolens.

RAUWERD-EN-IRNSUM, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Sneek.

Men telt in deze gem. 800 zielen, onder welke 250 Ledematen, en heeft er twee kerken, als ne te Rauwerd en ne te Irnsum. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Nicolai, die in het jaar 1584 naar Hallum vertrok.

RAUWERDERHEM, griet., prov. Friesland, kw. Oostergoo, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd (1 k., 15 m. k., 8 s. d); palende N. W. aan de griet. Baarderadeel, N. O. aan Idaarderadeel, Z. O. aan Utingeradeel, waarvan het door de wetering gescheiden is, Z. aan Doniawarstal en het Sneeker-meer, Z. W. aan Wijmbritseradeel.

Deze griet., de laatste in het kwartier Oostergoo en op hare grenzen in het zuidwesten, bevat de dorpen Rauwerd, Irnsum, Poppingawier, Deersum, Ter-Zool en Sybrandaburen, vroeger nog het klooster Engwird, dat onder Poppingawier behoorde en het halve deel van het Nijeklooster. Zij beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 3490 bund. 5 v. r. 91 v. ell., waaronder 3341 bund. 3 v. r. 83 v. ell. belastbaar land. men telt er 388 h., bewoond door 482 huisgez., uitmakende eene bevolking van 2330 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw en in de veeteelt. De boter, kaas en het vee, worden meestal naar de weekmarkten van Sneek en Leeuwarden ter verkoop gezonden. Ook heeft men er eenen houtzaagmolen en eene scheepstimmerwerf.

De grond is hier op vele plaatsen laag en daarom voor bouwland geschikt; doch men heeft er ook hooge landen; die voor de vruchtbaarste in de provincie niet behoeven te wijken. Ten gevolge van eenen verstandigen maatregel, worden vele lage plaatsen door het leggen kleine binnen- of molendijken van het water, dat haar vroeger veelal overstroomd, bevrijd.

Door deze grietenij loopt de algemeene Friesche straatweg naar Overijssel, ten westen van Leeuwarden op Irnsum, en van daar over de Schouw, Akkrum en het Heerenveen, op Wolvega. Ook wordt zij doorsneden door den straatweg van Leeuwarden naar Sneek.

In het zuiden van deze grietenij ligt een vischrijk water, de Brekken genoemd, waarin de meeste wateren van dezen landstreek zich vereenigen, om verder ontlast te worden door de Ter-Zoolsterzijl.

Deze grietenij heeft niets te betalen aan de zeedijken, maar is daarentegen bezwaard met het onderhouden van drie zijlroeden en zijlen in den Hemdijk, met name de Abbengawierster-zijl, de Terzoolster-zijl en de Sybrandabuurster-zijl. Ook komt ten laste van deze grietenij, het onderhoud van den Hem- of Groendijk, loopende van de Sjaardasloot tot aan Herengaburg, door Irnsum en Rauwerd, van waar hij aan den Oude-zeedijk ten winde loopt, bij Jongama- of Juwinga-state, doch van waar de Oude-zeedijk der nieuwe landen weder voortschiet tot aan de Sjaarda-sloot bij Nijeklooster; zoodat deze grietenij, bijna geheel door den dijk de Hem, wordt ingesloten.

De Herv., die er 1700 in getal zijn, onder welke 450 Ledematen, maken de gem. van Rauwerd-en-Irnsum, Deersum-en-Poppingawier, en Sybrandaburen-en-Terzool uit, en hebben in deze grietenij zes kerken.

De Doopsgez., van welk men er 270 telt, maken de gem. van Irnsum-en-Poppingawier uit, welke twee kerken hebben, als: ne te Poppingawier en ne te Irnsum.

De 360 R. K., welke men er aantreft, maken de stat. van Irnsum uit.

Het wapen dezer grietenij bestaat uit een veld van keel (rood), met eenen regten balk van zilver; het geheel beladen met twee kruislings liggende sleutels van goud, gekruist als een St. Andreaskruis, en gedekt met eene gouden kroon.

RAUWERDER-NIEUWLAND, pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem; palende N. W. aan de Sneeker-trekvaart, N. O. aan Idaarderadeel, Z. aan den rijweg van Leeuwarden naar Sneek, Z. W. aan het Deerzumer-Nieuwland.

ROTTERDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. W. van Rauwerd, nabij Deersum.

SIBRANDABUREN, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Sybrandaburen.

SIXMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/4 u. Z. Z. W. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. W. van Rauwerd, 5 min. W. van Terzool, waartoe zij behoorde.

SJOERDA-SLOOT, water, prov. Friesland, op de grenzen der griet Rauwerderhem en Wymbritseradeel, loopende in eene Z. O. rigting ten Z. van Sybrandaburen naar den Hemdijk en door eene zijl in het Sneekermeer.

SPEERSTERHUIZEN, ook wel Speers, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/4 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 12 u. Z. van Rauwerd, 1/4 u. W. van Sybrandaburen; met 7 h., en 50 inw.

SYBRANDABUREN of Sibrandaburen, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/2 u. Z. Z. W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. W. van Rauwerd, door lage landen omgeven, een weinig ten Z. van de Oude-Sneeker-vaart, uit welke naar dit dorp eene vaart loopt, terwijl een andere Zuidoost aanschiet naar de Sybrandabuurster-zijl en het Sneeker-meer.

Men telt er in de kom van het d. 14 h. en 160 inw., en met een gedeelte van het geh. de Speersterhuizen 29 h. en ruim 170 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De inw., die er op 32 na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Sybrandaburen-en-Terzool, welke hier eene kerk heeft, die vr de Reformatie aan den H. Maarten was toegewijd; zij had weleer eenen stompen kloktoren, doch in later tijd heeft men een spitsje op de kerk gezet. Deze kerk heeft geen orgel.

De 18 Doopsgez., die er wonen, behooren tot de gem. van Akkrum. - De 24 Afgescheidenen, die er zijn, worden tot de gem. van Scharnegoutum gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door 25 leerlingen bezocht.

Eertijds was hier Aesgama-stins, welke, in 1465, door Agge Donia ingenomen en eenigen tijd bezeten werd, tot dat hij door tegenspoed genoodzaakt was haar te verlaten.

SYBRANDABUREN-EN-TERZOOL, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Sneek.

Men heeft er twee kerken, ne te Sybrandaburen en ne te Terzool, en telt er ruim 400 zielen, onder welke 120 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Rike Aukes, die er in 1614 kwam en in 1615 van zijn ambt schijnt ontzet te zijn, althans hij had in dat jaar tot opvolger Fokke Regneri, die in 1641 emeritus werd.

SYBRANDABUURSTER-VAART (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, loopende van het d. Sybrandaburen, in eene zuidoostelijke rigting, door de Sybrandabuurster-zijl, naar het Sneekermeer.

SYBRANDABUURSTER-ZIJL (DE), sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, 3/4 u. Z. O. van Sybrandaburen, in den Groen- of Hemdijk, dienende tot uitwatering van de Sybrandabuurster-vaart in het Sneekermeer.

TERSOOL, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Terzool.

TER-ZOOL, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/4 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. W. van Rauwerd, door lage landen omgeven. Men telt er, in de kom van het d., 35 h. en 180 inw., en met het geh. Terzoolster-weeren, 57 h. en 290 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er ongeveer 270 in getal zijn, behooren tot de gem. Sybrandaburen-en-Terzool. De kerk, welke hier vroeger stond, was vr de Reformatie aan den H. Vitus toegewijd, doch in het jaar 1838 is deze door een geheel nieuw bedehuis vervangen, waartoe de Herv. floreenpligtigen der plaats aanzienlijke bijdragen hebben beleverd.

De 5 Afgescheidenen, die er wonen, worden tot de gem. te Scharnegoutum gerekend. - De 20 Doopsgez., die men er aantreft, behooren tot de gem. van Irnsum-en-Poppingawier.

Vroeger stonden hier de staten: Broersma, Sixma, Hagsta, Albada en Wigarahuis.

Van dit dorp loopt eene vaart oostwaarts naar Poppingawier, westwaarts naar de oude Sneeker-vaart en zuidoostwaarts naar de Terzoolster-Brekken.

Bij den watervloed van 1825 zette het water zich in den avond van 6 Februarij zoodanig op tegen de Groendijk, dat het spoedig de kruin bereikte, weldra daarover stortte, en, voortstroomende, reeds te zeven ure het dorp Terzool naderde, alwaar het tot zulk eene hoogte wies, dat eenige huisgezinnen hunne woningen moesten verlaten en zich naar Rauwerd en Poppingawier begeven. Anderen gelukte het, door overleg en arbeid, hunne schuren en woningen af te dammen en alzoo zich voor den hoogen vloed te beveiligen.

TERZOOLSTER-BREKKEN (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem. Zie Kruis-brekken (De).

TERZOOLSTER-VAART (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, loopende naar de Kruisbrekken.

TERZOOLSTER-WEEREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/4 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. W. van Rauwerd, 1/2 u. Z. O. van Terzool, waartoe het behoort; met 21 h. en 110 inw.

TERZOOLSTER-ZIJL (DE), sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, 35 min. Z. O. van Terzool, in den Hem- of Groendijk, waardoor de Kruisbrekken in het Sneekermeer uitwateren.

WIGARAHUIS of Wigerahuis, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Rauwerderhem, arr. en 3 1/2 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. W. van Rauwerd, bij Terzool, waartoe zij behoorde.

Op dit huis woonde in 1433 Wopke Wigera, die in dat jaar door Eke en Botte Heslinga, op zijn huis gevangen genomen en vast gezet werd op Ids-Tjallingahuis, te Hartwerd; doch dit werd zoo euvel genomen door Hessel Jongama, Heerschap in Sneeker-Vijfga, dat hij, met hulp van de huislieden van Poppingawier, Terzool en Sibrandaburen, Hettemahuis te Poppingawier veroverde, en aldaar Botte Heslinga gevangen nam; doch niet lang daarna werd deze, door tusschenspraak der Leeuwarders, tegen Wigara uitgewisseld, en de wederzijdsche schade aan de uitspraak van goede mannen verbleven.