AUGSBUUR, Ausbuir of Clant, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, onder Augsbuur, in het laatst der 17de eeuw door Epo van Aylva bewoond.

AUGSBUUR, of Ausbuir, anders Lutkewoude of Lutkewolde genoemd, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 1/2 u. O. ten N. van Leeuwarden, kant. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. O. van Buitenpost, 1/2 u. Z. O. van Kollum, 1 u. W. van Burum, aan de trekvaart van Dockum op Stroobos. tot dit d. behooren de buurt Steenharst en de voorm. state Augsbuur of Clant. Men telt hier 160 inw. bijna alle Herv., die hier eene kerk hebben en tot de gem. Augsbuur-Lutkewoude-en-Kollumerzwaag behooren. De inw. generen zich meest met den landbouw.

AUGSBUUR-LUTKEWOUDE-EN-KOLLUMERZWAAG, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Kollum, met twee kerken, die door éénen Predikant bediend worden. Deze gem. telt ruim 500 ziel.

AUSBUIR, d., en voorm. Adell. state, prov. Friesland. Zie Augsbuur.

BABELAAR, slijktil of uitwatering, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, op den Frieschen val, ten N. van den Schallerdijk, zich noordwestwaarts in de Lauwerszee ontlastende.

BAMA (GROOT-), voorm. hofstede in de prov. Friesland, kw.Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 3/4 u. N. van Kollum, waartoe zij behoorde.

BAMA (KLEIN-), voorm. hofstede in de prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1 u. N. van Kollum, waartoe zij behoorde.

BEINTEMAHUIS, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, 1 u. O. van Dockum, 3/4 u. N. van en onder het dorp Westergeest, in de buurt Westerburen, ten Z. van het Dockumerdiep, op eene hooge terp; thans eene aanzienlijke boerderij, de eigendom van en bewoond door Douwe Johannes Beintema.

BEY (DE), geh., in het kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 1/2 u. O. van Leeuwarden, kant. en 3 1/2 u. O. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. N. O. van Augsbuur, waartoe het behoort, 3/4 u. O. van Kollum, ¼ u. W. van Burum; het bestaat slechts uit een paar verspreid liggende boerderijen.

BOOTSMA, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 1/2 u. N. O. ten O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. O. Z. O. van Dockum, 1/4 u. Z. W. van Kollum, waartoe zij behoorde.

BROERSMA of Bruersma, voorm. adell. h., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1/2 u. W. van Kollum, waartoe het behoort.

Het was, behalve de state Nijefenne, op het Bildt, het eenige leen in Friesland. Het huis is in het jaar 1839 afgebroken en het hornleger met de beplanting, gevoegd in den aanleg van het huis Nyenburgh, tegenover gezegd hornleger gelegen en toebehoorende aan den Heer Louis Caspard Adrien Grave van Limburg-Stirum, Grietman van Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland enz.

BRONGERSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1 u. N. O. van Kollum, waartoe zij behoorde.

BRUERSMA, state, prov. Friesland. Zie Broersma.

BUMA, voorm. adell. state in de buurt Wygeest, onder het behoor van het d. Oudwoude, prov. Friesland, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 5 u. O. ten N. van Leeuwarden, Waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene landhoeve

BURUM of Boerum, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 1/2 u. O. ten N. van Leeuwarden, kant. en 3 1/2 u. Z. O. van Dockum, in eene vruchtbare streek. Het is een vrij groot, maar tevens zeer stil en afgezonderd dorp, hetwelk door eene eigene vaart gemeenschap met de Lauwers heeft. Men telt er, in de kom van het dorp, 480 h., en met de daartoe behoorende buurten Munnikezijl (eigenlijk een kerkdorp), de Keegen, de Leegte, Het Nieuw-Kruisland en de Hoogedam, nagenoeg 1500 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt, zijnde de uitgebreide landerijen van dit dorp, welke uit zeer zware klei bestaan, bekend onder den naam van Burumerland.

De Herv., die hier wonen, behooren tot de gem. Burum-en-Munnikezijl, welke hier eene schoone kerk, met eenen fraaijen toren heeft. - De R. K. worden tot de statie van Dockum gerekend. Vroeger had men er een Vrouwenklooster, Galilea genaamd en eenige oude adellijke staten, waarvan geene enkele meer bestaat. - Thans heeft men er een dorpschool.

BURUM-EN-MUNNIKEZIJL, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Kollum; met 1130 zielen en twee kerken eene te Burum en ééne te Munnikezyl. De eerste, welke hier, in het jaar 1578, het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Blyensteyn, die er in het jaar 1604 overleed.

BURUMERLAND, naam, dien men geeft aan de vette landerijen onder het d. Burum, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland.

CLANT, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo. Zie Augsbuur.

EYSINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 7 u. O. van Leeuwarden, kant. en 4 u. O. ten Z. van Dockum, 5 min. N. O. van Burum, waartoe zij behoorde. Thans is het eene anzienlijke landhoeve.

FAASMA, Faesma of Phaesma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, 1/2 u. Z. O. van Kollum, waartoe het behoorde.

FAESMA, voor. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Faasma.

FEINGA, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Foyinga.

FEITSMA, Feitzma of Feytsma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, 1/2 u. N. van Kollum, waartoe het behoort, bij en even ten O. van de voorm. Kollumerzijl.

Deze voorm. state, nu eene aanzienlijke boerderij, wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door den landbouwer Derk Jans Feitsma.

FOLLINGA of Tollinga, voorm. state, thans eene hofstede, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, 1/4 u. Z. W. van Augsbuur of Lutkewoude.

FOYNGA of Feinga, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, 1 u. N. O. van Kollum, waartoe het behoorde.

GALILEA, voorm. nonnenkloost., prov. Friesland, kw. oostergoo, griet. Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, 12 min. ten Z. van Burum, waartoe het kerkelijk behoort, 5 min. ten W. van Gerkesbrug, aan den straatweg.

Dit kloost. heeft gestaan onder opzigt van den Abt van gerkesklooster. Het was bewoond door Nonnen van de orde van premonstreit, en gesticht door een rijk man van Augustinusga, met name Bruno.

Ten tijde van de verdeeldheid der Schieringers en Vetkoopers, toed de laatsten het te kwaad kregen, en de Groningers te hulp riepen, kwamen eenige Groningers met eenen wagen voorbij dit klooster rijden, die, om te pleisteren, eene kan bier van den knecht eischten, doch, als deze hun gegeven was, goten de dartele Groningers hem, na gedronken te hebben, een gedeelte daarvan over het hoofd, waarop de knechjt, hierom met reden verstoord, hen het overschot over de kleederen wierp. De Groningers, zich toen als Heeren van Friesland aanmerkende, namen dit zoo euvel, dat zij van het rijtuig kwamen, en den vlugtenden knecht op het altaar doodstaken. Deze moord bleef toen wel ongewroken, doch men verzeker, dat kort na dit ongeluk de voorspoed der Groninger wapenen in Friesland in tegenspoed verkeerde.

Ter plaatse, waar dit klooster gestaan heeft, ziet men thans nog eenige aanmerkelijke hoogten en duidelijke sporen of overblijfselen van grachten, benevens eene boerderij, gedeeltelijk nog een overblijfsel van het klooster.

Dat eene tweede boerderij, daaraan onmiddelijk gelegen, ook daartoe, zoo als sommigen meenen, behoord hebbe, kan men met geene bewijzen staven.

GALILEËN, voorm. Nonnenkl., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Galilea.

HAJEMA, Haijema of Hayema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, Griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, aknt. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. O. van Kollum, waartoe zij behoorde.

HAYTSMA, ook wel Haijema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. N. ten O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. O. van Kollum.

Deze state wordt thans in eigendom bezeten door den heer Bote Fokke Eskes, woonachtig te Kollum.

HOOGEDAM, brug, prov. FRiesland, kw. Westergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Hoogendam,

HOOGENDAM of Hoogedam, brug, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1 u. N. O. van Burum.

IDEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuwkruisland, arr. en 4 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. O. van Dockum, 1/4 u. N. N. W. van Westergeest, waartoe het behoort.

KEEGEN (DE), b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 7 u. O. van Leeuwarden, kant. en 3 1/2 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. N. W. van Burum, waartoe zij behoort; met 12 h. en 60 inw.

KETTINGWIER, b., prov. Friesland, w. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. O. van Dockum, N. van Westergeest, waartoe het behoort, O. van de Trekvaart-van-Dockum-naar-Groningen.

KLANT, voorm. state, prov. Friesland. Zie Augsbuur.

KOLLUM, kerk. ring, prov. Friesland, klass. van Dockum. Men heeft er de 12 volgende gemeenten: als, Kollum, Augsbuur of Lutkewoude-en-Kollumerzwaag, Augustinusga-en-Surhuizum, Buitenpost-en-Lutkepost, Burum-en-Munnikezijl, Drogeham, Gerkesklooster, Oudwoude-en-Westergeest, Surhuisterveen, Twijzel-en-Kooten, Veenwouden en Zwaagwesteinde. Men heeft er zestien kerken, die door twaalf Predikanten bediend worden, en telt er ruim 14,500 zielen, onder welke ruim 1000 Ledematen.

KOLLUM, vlek, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, in een fraai en vruchtbaar oord.

Het heeft eene schoone, groote en digtbebouwde buurt, met aanzienlijke huizen en onderscheidene straten; de voornaamste of hoofdstraat loopt O. en W.; nagenoeg op de helft wordt zij doorsneden van een kanaal, dat van het Zuiden naar het Noorden loopt, en tot vaart en afleiding van het water naar de Nieuwezijlen dient. Men heeft er, ten Z. van het vlek, eenen puinweg, en ten W. eenen grindweg. Het vlek wordt verdeeld in vier deelen, kluften genaamd, welke zijn: de Laanster-en-Luynster-kluft, de Torpma-kluft, de Uiterdijkster-kluft en de Kerkburen-kluft. Men telt er, in de kom van het vlek of de Kerkburen, 200 h. en 1600 inw., en in de vier kluften te zamen 339 h. en 2140 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, veeteelt, handel enz. Ook bestaan vele ingezetenen van de vischvangst; inzonderheid is de Kollumer-bot zeer bekend, die van hier naar onderscheidene andere plaatsen der provincie verzonden wordt. men treft er ten N. W., N. en O. zware milde klei en vele vruchtbare landerijen, behalve op het noordeinde bij de Oude-Kollumer-zijl, alwaar zij slecht en laag van bodem zijn. Ten Z. en W. is er beste zandgrond. Voorst heeft men er 1 vellenblooterij, 1 looijerij, 1 lijnbaan, 1 rogge- en oliemolen. Eene cichorijfabrijk, welke hier vroeger bestond, is sedert weinige jaren vervallen, waardoor de aanzienlijke verbouw van dit artikel bijna geheel heeft opgehouden; een rogge- en pelmolen, welke in het vorige jaar (1843) is afgebrand, is nog niet herbouwd; voorst zijn er 1 wolkammerij en verwerij, 1 olie- en mout- en korenmolen. De Kollumer-zijl heeft eene schoone uitwatering naar zee, en daardoor is er veel gelegenheid tot koophandel en zeevaart, welke hantering hier ook worden gedreven. Voorst heeft dit dorp twee jaarmarkten, waarvan de eene op den eersten Junij en de andere op den eesten September wordt gehouden, alsmede eene paardenmarkt, op den 12 April, die vroeger sterk bezocht werd, doch waarop die van Leeuwarden eenen schadelijken invloed uitoefent. Er wordt hier ook veel handel gedreven op de Maandagsche weekmarkt, die vroeger reeds niet minder belangrijk was en hier een Waag heeft doen stichten.

De Herv., die hier 2130 in getal zijn, onder welke 250 Ledematen, maken eene gem. uit, welke tot de klass. van Dockum, ring van Kollum, behoort.

De vader van den vermaarden Bogerman, den Voorzitter van het Dordsche synode, is hier R. K. priester geweest en moest, wegens zijne Hervormde gevoelens, in 1657 de vlugt nemen naar Oost-Friesland, waar hij al spoedig te Opleeuwert in dienst werd gesteld. De eerste, die in deze gem. het leeraarsambt heeft waargenomen, is geweest, behalve gezegde Bogerman, die, in Friesland teruggekeerd, voor eenigen tijd in de dienst hier voorzien heeft, Dirk Pieters, die hier in het jaar 1597 stond, en in het jaar 1601 zijne standplaats heeft verlaten, hetzij ten gevolge van eene verroeping naar Olde- en Nijehove, waar hij in 1602 stond, hetzij ten gevolge van een vonnis, bij het hof van Friesland tegen hem gewezen. Als iets zeldzaams verdient vermeld te worden, dat de Predikant Johannes Petrus Bruinwold Riedel, die den 1 Januarij 1844 Emeritus is geworden, en zijn voorganger Anne Abraham, er te zamen ruim 119 jaren de dienst hebben waargenomen, zijnde in anderhalve eeuw de plaats slechts tweemalen vacant geweest. De kerk (foto) was vóór de Hervorming aan den H. Martinus toegewijd, die hier oudtijds grootelijks in eere werd gehouden. Het is een zeer ruim, helder en net gebouw, voor weinige jaren met groote glazen voorzien, en, hoewel er vroeger in eenen eenigzins vervallen staat, thans uitmuntend onderhouden. In het jaar 1608 heeft men aan den noordkant een gedeelte aangebouwd, hetwelk de kleine kerk genoemd wordt, waardoor er twee zware pijlaren, in de plaats van de ouder kerkmuur, aangebragt zijn, om het dak te ondersteunen; doch zij is voor de talrijke gemeente nog te klein. In 1841 heeft deze kerk een uitmuntend orgel gekregen, in plaats van het vervallene, dat even over de twee honderd jaren oud was. De kerk heeft drie ingangen, ééne te Z. aan de straat, ééne ten O. het kooreinde en ééne ten N. Het dak is, even als dat van den toren, met leijen gedekt. Aan de kerk is een fraaije naaldtoren verbonden, met eene zeer lange spits voorzien welk de onder de hoogste torens van Friesland gerekend wordt. De spits geraakte in het jaar 1660 of 1661 door een onweder in brand, en werd alzoo, tot op de zijmuren, afgeworpen, doch is kort daarna weder opgebouwd. De toren is met een uur- en slagwerk voorzien en heeft twee klokken, waarvan de grootste twee duizend Ned. ponden weegt.

De Doopsgezinden, welke men er aantreft, worden tot de gem. van Zwaag-Westeinde gerekend. het gebouw, dat vroeger tot Doopsgezinde kerk diende, is vóór weinige jaren verkocht, en in partikulier huis, waarvan het voorheen uitwendig reeds veel had, veranderd.

De Roomsch Katholieken, van welke men er 10 heeft, onder welke 6 Communikanten, behooren tot de stat. van Dockum.

Er bestaat te Kollum een, in 1838 gebouwd, Armhuis, hoewel geen dadelijk Weeshuis, waarin 50 kinderen beneden de achttien jaren, en 54 boven dien leeftijd verpleegd worden, ook is er een Gasthuis of Hofje, waarin 6 oude lieden, die lidmaten van de Hervormde kerk zijn, worden opgenomen. Er is mede eene Latijnsche school geweest, welke hier, zoo niet reeds eerder, ten minste spoedig na de Hervorming bestond, en waar, door den Predikant der plaats, onderwijs gegeven werd. In de zeventiende eeuw treffen wij hier eenen rector en eenen Conrecor aan, onderscheiden van den toenmaligen Predikant, doch naderhand zijn die betrekkingen aan den tijdelijke Predikant opgedragen. Thans echter is deze school opgeheven. Buitendien zijn er nog twee scholen, als: eene dorpschool aan het Oosteinde van de buurt, met 105 leerlingen, en eene school aan het Westeinde, waar in 1845 een nieuw schoolgebouw gesticht is, in plaats van een, dat voor weinige jaren nieuw gebouwd was, doch veel te klein werd bevonden. Deze laatste school wordt gezocht door 120 kinderen.

Weleer stond benoorden dit vlek, aan het Dockumer-diep, het Huis-Ter-Luine, een sterk kasteel, waarvan nu alleen de naam overig is. Voorts lagen hier vele oude adellijke staten als: Bootsma, Sjoerda, Broersma, Tadema, Haijema, Feitsma, Riddersma, Jeltinga, Groot-en-Klein-Buma, Melkama, enz.

De heer Etzo de Wendt, in leven Grietman van West-Dongeradeel, die onderscheidene jaren in dienst der Oost-Indische Kompagnie, vele aanzienlijke posten had waargenomen, heeft aan zijne geboorteplaats Kollum veel goeds gedaan, door het aanmoedigen van allerlei arbeid, het verzorgen der armen enz. Ook heeft hij hier eene fraaije buitenplaats aangelegd, Oostenburg genaamd, ter plaatse, waar thans het armenhuis staat. Voorts heeft men hier een fraai buitengoed, Nijenburg genaamd. Ook heeft men er eene wandelplaats in de regte laan, die tusschen de landen, van den Heer de Wendt afkomstig, doorloopt en ruim 1/4 u. lang is. Vóór het jaar 1836 waren er vele zulke wandelplaatsen te Kollum, welke echter, sedert dien tijd, tot teel- en weiland gemaakt zijn.

Te Kollum leefde, in 1777, zekere landman, Eelke Meinderts, die zich als een niet onverdienstelijk Dichter, in de Nederduitsche en Friesche volkstaal, heeft doen kennen; hij werd geboren in 1752 en † den 25 October 1810.

In de Spaansche oorlogen, vooral na den afval van Rennenberg, had deze plaats veel te lijden, waarom ook Graaf Willem Lodewijk, Stadhouder van Friesland, en de Gedeputeerden te velde, hier hunne zitplaats hadden, om naauwkeurig op den oorlog toe te zien, dien men in de Ommelanden eerst tegen Rennenberg, en toen tegen Verdugo voeren moest.

In 1625 had hier eene hevige opschudding plaats tegen de nieuwe belastingen, welke door de schutterij van Leeuwarden gestuit werd, nadat de misnoegden in Buitenpost twee huizen hadden geplunderd.

In 1797 werd in dit dorp moedwillig brand gesticht, waardoor de helft der huizen, in de asch gelegd werden.

KOLLUMER-KLUFT, naam welken men weleens, bij verkorting geeft aan de b. Kollumer-Uiterdijksche-Kluft, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Kollumer-Uiterdijksche-Kluft.

KOLLUMERLAND, landstr., prov Friesland, kw. Oostergoo, het zuidelijke en zuidwestelijke gedeelte van de griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland uitmakende.

KOLLUMERLAND-EN-NIEUW-KRUISLAND, griet., prov. Friesland, kw. Oostergoo, arr. Leeuwarden, kant. Dockum (2 k. d., 8 m . k., 1 s. d.); palende N. aan Oost-Dongeradeel en de Lauwerzee, O. aan Groningerland, waarvan het door het riviertje de Lauwers afgescheiden wordt, Z. aan Achtkarspelen en W. aan Dantumadeel.

Deze griet., die van het Oosten naar het westen 3 uren lang en van het Noorden naar het Zuiden 1 1/2 uren breed is, bevat de volgende 7 d., als: Kollumerzwaag, Westergeest, Kollum, Oudwoude, Augsbuur of Lutkewoude, Burum en Munnikezijl.

Kollumer-en-Nieuw-Kruisland beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 8303 bund. 81 v. r. 91 v. ell., waaronder 8203 bund. 45 v. r. 20 v. ell belastbaar land; telt 977 h., bewoond door 1177 huisgez. uitmakende eene bevolking van 6063 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, veeteelt en veenderij. De landerijen dezer griet. zijn zeer onderscheiden van aard. De westelijke zijn zeer gemeene landen, de zuidelijke iets beter, meest bestaande uit veengronden, heideveld en zandige bouwlanden, doch de noordelijke aan zee en de oostelijke onder Burum, zijn zeer zware kleigronden. Men heeft er 1 olie-, en 4 korenmolens; 2 branderijen; 2 leerlooijerijen, en 1 wolkammerij en verwerij.

De Herv., die er 5600 in getal zijn, onder welke 400 Ledematen, maken de volgende gem. uit, als: Augsbuur of Lutkewoude-en-Kollumerzwaag, Burum-en-Munnikezijl, Kollum en Oudwoude-en-Westergeest, welke tot de klass. van Dockum, ring Kollum behooren, en zes kerken hebben, welke door vier predikanten bediend worden.

De Doopsgez. tellen 24 zielen, welke de gem. van Zwaag-Westeinde uitmaken.

De R. K., van welke men er 16 aantreft, onder welke 9 Communikanten, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

Er zijn in deze griet. 8 scholen, als: twee te Kollum, ééne te Augsbuur, ééne te Burum, ééne te Kollumerzwaag, ééne te Oudwoude, ééne te Westergeest en ééne te Munnikezijl, welke gezamelijk gemiddeld door een getal van 660 leerlingen bezocht worden.

Vroeger waren in Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland vele adell. sloten: Groot-Buma, Bootsma, Broersma, Brongersma, Feitsma, Haijema, Scheltinga, Melkama, Riddersma, Sjoerda, Tadema en Oostenburg te Kollum, Klant, Gaykama en Faesma te Augsbuur, Sybema, Buma en Allema te Oudwoude, Eysinga te Burum, Beintema en Idema onder Westergeest. Thans nog Nijenburg te Kollum, Vaarzigt onder Oudwoude en Vogelzang te Veenklooster.

Deze griet. heeft hare vaart en uitwateringen door de Munnikezijl, met eene spui of buitensluis in de kromme- en diepe-rijt, welke laatste in de prov. Groningen ligt, en hier de oude rivier de Lauwers verlaat, zijnde geheel digt geslijkt. De gegravene rijt loopt meer noordwaarts voorbij Ruigezand. Ook watert deze griet uit in het Dockumerdiep door de Oudwoude- en Kollumer-zijlen, die weleer in den zeedijk lagen, en, bij den aandrang van hoog water in het Dockumerdiep, veel te lijden hadden, en ook meermalen zijn doorgebroken; doch na de overdijking en stichting der Nieuwezijlen, in 1729, is men hier van alle zwarigheid verlost; ook zijn de sluisdeuren voor langen tijd weggenomen. men vindt hier wel laag land, doch weinig waterleidingen; de voornaamste van alle is de Trekvaart-op-Stroobos, omtrent het midden der zeventiende eeuw gegraven; inde vorige eeuw door 's Lands Staten gekocht en op 's Lands kosten geslat, waarom ook de voordeelen der tolhuizen en verlaten in 's Lands kas komen. De Zwemmer of Senner is een eng watertje, doch voor eenige jaren aanmerkelijk verbeterd door het graven van een nieuwe arm of zijtak, naar het Dockumer-diep, in eene noordoostelijke rigting in het Noordwesten dezer grietenij, lopende in het Dockumer-diep, door de Oudwouder-zijl. Het derde water is de Zylryt, die door de Kollumer-zijl naar het Dockumer-diep gaat, en zich met onderscheidene takken verspreidt, van welke één op twee plaatsen door den ouden zeedijk loopt, om het water van Nieuw-Kruisland te ontvangen; ook loopt van dit water een tak in de Lauwers. De rijwegen zijn in deze grietenij menigvuldig.

Bij de watervloed van Februarij 1825 werden de zeedijken, ten N. van deze Grietenij, aanmerkelijk beschadigd, en op verscheidene plaatsen zoodanig verzwakt, dat daarin vier gaten spoelden; doch bereidvaardigheid en goed bestuur keerden het werkelijk bestaande gevaar. De aandrang van het water was bij Munnikezijl zoo sterk, dat de deuren van de buitensluis werden vernield, de brug door den stroom aan stukken geslagen en het daarbij staande zomerhuis tot in den Waardster-polder geworpen.

Het wapen bestaat uit een schild, doorsneden (coupé) in drie deelen, van zilver, goud en sinopel; op het middelste eene ster van keel (rood), het schild is gedekt met eene gouden kroon.

KOLLUMER-TERP, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. N. O. van Kollum; met 3 h. en 30 inw.

KOLLUMER-UITERDIJKSCHE-KLUFT, ook enkel Kollumerkluft geheeten, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. Z. O. van Dockum. Het is een der vier kluften, waarin het vlek Kollum verdeeld is.

KOLLUMER-ZIJL, voorm. sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Kollumerland-en Nieuw-Kruisland, 1/2 u. N. van Kollum, aan het Dockumer-diep, dienende tot lozing van het water uit de griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland.

KOLLUMER-ZWAAG, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. Z. O. van Dockum.

Dit was voorheen een zeer armoedige plaats, doch ligt thans zeer vermakelijk wegens geboomte, waarmede de huizen en bouwlanden omringd en de wegen beplant zijn. men telt er 510 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, alsmede in het snijden en verkoopen van dekriet (Phragmites Communis), het verkoopen van jonge stoppel-, els- en berkenboompjes, het maken van roop of strootouw, van roggestroo gedraaid, hetwelk zij bij de bind verkoopen en op hunne hoofden, gelijk heiden-bezems en schrobbers, door geheel Groningerland dragen; ook wonen hier vele handelaren in grove Friesche kaas, welke zij op wagens, veelal met oude afgeleefde paarden bespannen, in de prov. Groningen verkoopen, waar zij tevens oude paarden opkoopen of voor kaas inruilen, die in het najaar te Kollumer-Zwaag gedood en gevild worden, waarom de Kollumer-Zwaagsters, in vroegere rijden van vooroordeel, als paardenvillers en roopendraaijers in minachting waren; de kinderen loopen hier des zomers meest allen barrevoets.

De inw., die hier op 4 na alle Hervormd zijn, behooren tot de gem. van Augsbuur of Lutkewoude-en-Kollumer-Zwaag, die eene kerk (foto) heeft, zijnde een oud, langwerpig vierkant gebouw, met eenen zwaren, tamelijk hoogen, stompen toren, doch zonder orgel.

De 4 R. K., weke men er aantreft, onder welke 2 Communikanten, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

De dorpschool wordt door een gemiddeld getal van 90 leerlingen bezocht.

KRUISLAND (BUITENDIJKSCHE-GROENLANDEN-VAN-NIEUW-), uiterwaarden, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden; kant. Dockum, zich ten N. van Nieuw-Kruisland, en ten W. van het bedijkte Buitendijksland van Nieuw-Kruisland, langs de Lauwerszee uitstrekkenede.

KRUISLAND (DEBIJKT-BUITENDIJKS-LAND-VAN-NIEUW-), onbehuisde pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, palende N. en O. aan de Buitendijksche Kwelderlanden, Z. aan Burumerland, W. aan Nieuw-Kruisland.

KRUISLANDEN (NIEUW-), pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. Leeuwarden, kant. Dockum; palende N. W. aan buitendijksland van Kollumerland en aan de Lauwerszee N. aan buitendijksche groenlanden en aan bedijkt buitendijks land; Z. O. en Z. aan Burumerland, Z. W. aan Kollumerland.

Deze pold., welke verdeeld wordt in Ooster-Nieuw-Kruisland en Wester-Nieuw-Kruisland, bestaat uit nieuwe aangewassen land, hetwelk door vorige overstroomingen een tijdlang was verdronken geweest, en daarop, weder is bedijkt geworden. Weleer was dit gedeelte, volgens het getuigenis van Winsemius, eene bijzondere grietenij, en warschijnlijk het thans onbekende Oost-Broeksterland, hetwelk naar zekere aldaar gelegene plaats, met name Oostbroek, aldus geheeten, in oude schriften menigmaal wordt gemeld en dikwerf, benevens Kollumerland, met groningen is verbonden geweest.

Deze pold., heeft zijne uitwatering bij de Monnikezijl, ter plaatse, waar de Lauwers in de Lauwerszee valt. Hij staat onder het Dijkbestuur van Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, bestaande uit eenen Dijkgraaf, drie ordinaires Dijks-gedeputeerden, drie extra-ordinaires-Dijks-gedeputeerden, zeven Dorps-Volmagten, twee Strandloopers en eenen Dijkschrijver en Ontvanger.

LAUWERS GEDAD, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 7 3/4 u. O. ten N. van Leeuwarden, zijnde een gedamde zijtak van de rivier de Lauwers

LEEGTE (DE), b., prov. Friesland, kw.  Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 7 u. N. O. van Burum, waartoe het behoort.

LUTKEWOLDE of Lutkewoude, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Augsbuur.

MEKKEMA of Meckama, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-kruisland, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. ten Z. O. van Dockum, te Kollum, in de buren aan de noordzijde.

MERRIEGAT (HET), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1/4 u. N. W. van Kollumerzwaag.

Dit meertje staat ten N.O. met de Gouw en ten Z. W. met het Wijdwater in verbinding.

MONNIKEZIJL, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Munnekezijl.

MUNNIKEZIJL, in de wandeling Muntjeszijl genaamd, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 8 u. O. van Leeuwarden, kant. en 4 u. O. van Dockum, gem. 3/4 u. N. O. van Burum.

Het tot dit d. gerekend wordende Oostersche-huis, eene herberg en winkel, behoort tot de prov. Groningen, gem. en 3/4 u. N. W. van Grijpskerk, kant. en 2 1/2 u. W. N. W. van Zuidhorn, arr. en 4 1/2 u. W. N. W. van Groningen.

Het is een lange buurt, zonder straat, aan den provincialen zeedijk. De inwoners vinden meest hun bestaan in den landbouw, waartoe hun de zavelachtigen klei bijzonder dient.

De Herv., die er zijn, behooren tot de gem. van Burum-en-Munnekezijl, welke hier eene kerk heeft, zijnde een klein bijna vierkant gebouw, dat in het midden der zeventiende eeuw gesticht is, zonder eenig aanzien, met eenen hangzonder, doch zonder toren of orgel, zoo dat de kerkdienst door het blazen op eenen hoorn wordt aangekondigd.

De R. K., die er wonen, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

De kermissen vallen in: de eerste op den vierden Zondag na den 12 Mei, en de tweede zestien weken later, in welken tusschentijd de dagloonen van de boerenarbeiders het hoogste zijn, wordende met de zomerjaarmarkt op- en met de herfstmarkt afgezet. Doch de timmerlieden en metselaars zetten in geheel het Westerkwartier de daghuren met St. Joris (23 April) op, en op St. Jacob (23 Junij) af, welke gewoonte reeds in 1390 bij de handwerklieden in gebruik was, zijnde de hoogste dagloonen toen zes kromstaarten of krumsters, ieder van vier duiten en dus drie stuivers. De jaarmarkten te Munnikezijl waren nog in de vorige eeuw berucht, wegens de veelvuldige vechtpartijen tusschen de Friezen en Groningerlanders.

NIJENBURG, landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, aknt. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, 5 min. W. van Kollum, waartoe het behoort.

Dit landh. wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door den Heer Louis Gaspard Adrien Grave van Limburg Stirum, grietman van Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie ookjhet art. Broersma.

OLIJFBERG of Veenklooster, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, niet ver van Oudwoude, waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans de b. Veenklooster. Zie dat woord.

OUDWOUDE of Oltwolde, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum.

Tot dit d. behooren de b. Veenklooster, Wygeest, Wirden en Oudwouder-zijl. De inw. vinden in den landbouw hun bestaan.

De Herv., dier er zijn, behooren tot de gem. van Oudwoude-en-Westergeest, welke hier eene kerk (foto) heeft, zijnde een klein, langwerpig vierkant gebouw, met eenen kleinen spitsen toren, doch zonder orgel. Deze kerk, welke op eene hoogte staat, heeft de eenige ingang ten Z. aan den rijweg.

De Doopsgez., welke men er aantreft, worden tot de vereenigde Christelijke gem. te Dockum gerekend. - De Evang. Luth, welke er wonen, behooren tot de gem. van Leeuwarden. - De R. K., die er zijn, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

Vroeger had men onder dit d. de sathen: Rosema en Rinsema en thans heeft men er nog het landhuis Vogelenzang, een der schoonste buitenverblijven in Friesland.

Ten noorden van dit d., lag eertijds de Oudwouderzijl, door welke de Swemmer in het Dockumerdiep uitwaterde. Ten gevolge der afdamming van dat diep in 1729 is die sluis vervallen.

OUDWOUDE-EN-WESTERGEEST, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Kollum.

Men heeft er twee kerken, als: ééne te Westergeest, en telt er 1500 zielen, onder welke 80 Ledematen. De eerste, die er in deze gem. het leraarambt heeft waargenomen, is geweest zekere Petrus, die, hoewel R. K. Priester zijnde, Hervormde gevoelens openbaarde en daarom in het jaar 1567 moest vlugten. De eerste vaste Predikant was Wibrandus Hector Hofman, hier gekomen in 1617 en in 1626 naar Oosterbierum vertrokken.

OUDWOUDERZIJL, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, 1 u. N. van Oudwoude, waartoe zij behoort. Zie dat artikel.

POMP (DE), geb., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. N. O. van Kollum, waartoe het behoort, aan den ouden Zeedijk.

POMPSTERRIJD, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, loopende van de b. de Pomp tot in Rijd benoorden Kollum.

RAKEN (DE), twee aanzienlijke boerenhofsteden, in Oostergoo, prov. Friesland, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, N. W. van het geh. Kollumer-Pomp, ten Z. aan den afgegraven rijweg, welke bij den zwaren provincialen zeedijk langs loopt.

RIDDERSMA, voorm. state prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. O. van Kollum, waartoe zij behoorde.

Deze state was het stamhuis der Riddersma's, van welk geslacht wij een, met name Gelle Riddersma als teekenaar van het verbond der Edelen aantreffen (1). In 1566 woonde op dit huis Gielt en Balk Riddersma; terwijl Hemme Riddersma er destijds eigenaar van was. Misschien was eerstgenoemde Gielt de zelfde als de onderteekenaar van het verbond.

(1) Zie Te Water. Geschied. van het verbond der Edelen, St. III, bl. ?62 en 263

RINSEMA of Rinsma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. Z. O. van Dockum, 7 min. W. van Kollumerzwaag, waartoe zij behoorde.

ROSEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 1/2 u. O. Z. O. van Dockum, 3/4 u. O. N. O. van Kollum, waartoe zij behoorde.

SCHELTINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 1/2 u. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, nabij Kollum, waartoe zij behoorde.

SENNAAR (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Zwemmer (De).

SIJORDA, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Sjoerda.

SIORDA<, voorm. stat., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Sjoerda.

SJOERDA of Sijorda, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. W. Z. W. van Kollum, waartoe zij behoorde.

STEENHARST of Streenharst, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 1/2 u. O. ten N. van Leeuwarden, kant. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. Z. O. van Augsbuur, waartoe zij behoort.

STEENHARST, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Steenharst.

STEENHARSTER-TILLE, brug, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 1/4 u. Z. van Augsbuur, over de trekvaart van Dockum naar Stroobos.

TADEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 1/2 u. N. O. van leeuwarden, aknt. en 3 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. N. O. van Kollum, waartoe zij behoorde.

TOKMALAND, eilandje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, ten N. van Kollum, begrens ten N. door het Dockumer-diep, ten O. door de Zijlrijd, ten Z. en W. door de Dwarsrijd.

TOLLINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Follinga.

TRIEMEN (DE), b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. Z. van Westergeest, waartoe zij behoort. – Onder deze b. ligt de Triemerbrug, over de trekvaart naar Groningen, in den rijweg tusschen Westergeest en Kollumerzwaag.

VAARTZIGT, landg., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, niet ver van Kollum; waartoe het behoorde.

VEENKLOOSTER, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u.  O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, bij Oudwoude, waartoe zij behoort.

Deze b. ontleent haren naam van eene proosdij van Jonkvrouwen, welke hier vroeger moet gestaan hebben.

In deze vermakelijk gelegen b. ligt ook het landhuis Vogelzang, een der schoonste buitenverblijven van de provincie Friesland.

VOGELENZANG (DE), landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. Z. van Oudwoude, in de buurt Veenklooster, waartoe het behoort.

Dit landh. een der aanzienlijkste buitenverblijven in de prov. Friesland, wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door Jonkheer Hector Livius Baron van Heemstra, tweeden zoon van den Heer Age Tjepke Ruurd Sixma Baron van Heemstra, Lid der Ridderschap en Staten van Friesland, woonachtig des winters met zijne ouders te Groningen, aan wien het bij testatment gemaakt werd door zijne tante, Mevrouw de douairière van Willem Anne van Haren, geb. van Heemstra, die er met haren man, dne laatsten zoon van den beroemde Onno Zwier van Haren, heeft gewoond.

VOGELZANG, buit., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Vogelenzang (De).

VROUWENKLOOSTER, voorm. nonnenklooster, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Zie Galilea.

WAD (HET), b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 7 u. O. van Leeuwarden, kant. en 4 u. O. van Dockum, 1/4 u. W. ten N. van Burum, waartoe het behoort.

WEERDEBUREN, voorm. konvent is Oostergoo, prov. Friesland, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. N. O. van Dockum, 1 1/2 u. N. W. van Kollum, 1/2 u. N. N. O. van Westergeest, waaronder het kerkelijk behoort, op den regter oever en 5 min Z. van het Dockumer-diep.

Thans is het een geh. van drie boerderijen, te zamen eene oppervlakte beslaande van 111 bund. 60 v. r. De kleilanden op den regter oever van het Dockumer-diep, hiertoe gedeeltelijk behoorende, zijn ongemeen vruchtbaar.

WESTERBUREN, geb., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. ten Z. van Dockum, 1/4 u. N. N. O. van Westergeest; waartoe zij behoort.

WESTERGEEST, ook Westergaast gespeld, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 5 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. van Dokkum, 1 u. W. N. W. van Kollum.

Men telt er, met de kerkelijk daartoe behoorende b. Westerburen, Weerdeburen, de Wirden, Beintemahuis en de Triemen, 650 inw., die meest in den landbouw en de veeteelt hun bestaan vinden.

Bij het d. heeft men hooge bouwlanden, doch het overige is meest laag land, uitgezonderd de uitmuntende noordwaarts gelegene kleilanden langs het Dockumerdiep.

De Herv., die er zijn, behooren tot de gem. Oudwoude-en-Westergeest, die hier ook eene kerk (foto) heeft, welke vóór de Reformatie aan den H. Martinus was toegewijd, en door eenen Pastoor en Vicarus bediend werd. Men had er ook een St. Anna-altaar en eene zoogenaamde ijzeren koe. Het is een somber gebouw, met eenen vierkanten stompen toren, doch zonder orgel.

De R. K., die men er aantreft, parochiëren te Dockum.

WIJDWATER (HET), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, 3/4 u. N. W. van Kollumerzwaag, dat ten W. met de Rijp en N. O. met het Merriegat in verbinding staat.

WIRDEN (DE), b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. ten O. van Oudwoude, waartoe zij behoort.

WYGEEST, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, arr. en 6 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. O. van Dockum, 1/4 u. N. van Oudwoude, waartoe zij behoort.

ZWEMMER (DE) of de Zekker?, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland, dat vroeger in Dantumadeel, uit de trekvaart van Dockum naar Stroobos voortkwam, en, met eene noordelijke en oostelijke rigting, naar het Dockumerdiep liep, waarin het zich door de Oudwouderzijl ontlastte.

Dit kanaal is in 1830 verdiept, verlengd en in verbinding gebragt met het Bergumer-meer, zoo dat het thans als stroomkanaal naar de Dockumer-Nieuwe-Zijlen, een der voornaamste waterlossingen van Friesland is.