ABBEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, Z. W. van Grouw en daar tegenaan palende.

AEGUM of Egum, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 1/2 u. N. ten O. van Sneek, kant. en 1 u. N. O. van Roordahuizum, nabij de vaart van Leeuwarden naar Grouw, met slechts 50 inw., alle Herv., die hier eene kerk hebben en tot de gem. Idaard-Aegum-en-Friens behooren. Voorheen werd hier veel visch gevangen in het nabij gelegen, maar thans drooggemaakte, Warregastermeer.

BESLINGA, voorm. adell. state, thans een buitengoed, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. O. van Rauwerd, 5 min. Z. W. van Friens, waaronder zij behoort.

Dit fraaije buitengoed, waarvan het huis in het jaar 1620 geheel verbrand, maar later weder opgebouwd is, beslaat eene oppervlakte van 3 bund., 93 v. r., 10 v. ell., en behoort thans in eigendom aan den Heer Maurits Pico Diederik Baron van Sytzama, Grietman van Idaarderadeel, Lid der Staten-Generaal, Staatsraad, enz., te Friens.

BIRD (DE) of wel de Naauwe en Wijde Bird, vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, O. van Grouw, loopende uit de Pikmeer, naar de Wijde-Ee bij Sytjeburen. Hieraan ligt ook de voormalige state Birnia.

DEEL (NAAUW-), watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat ten O. van Irnsum uit het Wijd-Deel komt en in eene westelijke strekking door de Hottinga- en Molenzijlen in de Boorn valt.

DEEL (SCHROETSMA-), watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat uit het lang-Deel voortkomt, en Z. W. van Wartena met eene zuidelijke strekking, in de Graft uitloopt.

DEEL (WIJD-), watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat, bezuiden Grouw, uit de Wijde-Ee voortkomt, en zich, met eene westelijke strekking, met het Naauw-Deel vereenigt.

EEKEMA, hoeve in de Friesche griet. Idaarderadeel. Zie Ekema.

EEKMA, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Ekema.

EELSEMA, voorm. state, prov. Friesland. Zie Eelsma.

EENSTRA, land., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. N. W. van Rauwerd, 1/4 u. W. ten Z. van Idaard.

Het beslaat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 18 bund. 37 v. r. en wordt thans in eigendom bezeten door de erven van wijlen den Heer P. A. Bergsma, te Wirdum.

EERNSUMERZIJL, sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Irnzumerzijl.

EGUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Aegum.

EKEMA, Eekema of Eekma, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 1/4 u. O. van Grouw.

ENGEBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 1 u. N. O. van Grouw.

FEDDEMA, landhoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 1/2 u. Z. O. van Grouw, waartoe het behoort.

Zij beslaat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 14 bund. 54 v. r. en wordt thans in eigendom bezeten door Jonkheer A. J. van Sminia, woonachtig te Oudkerk.

FREENSE, oude naam van het d. Friens, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Friens.

FRIENS, weleer Freense, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. van Rauwerd, tusschen de Grouw, de Muzel en het Swin besloten.

Men telt er 145 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt. - De Herv., die er wonen, behooren tot de gem. Idaard-Ægum-en-Friens, die hier eene nette kerk hebben, welke voor weinige jaren vernieuwd is. De R. K. worden tot de stat. van Warrega gerekend. - Men heeft in dit d. eene school, en de voorm. state, thans buitengoed, Beslinga-state, van den Heer Staatsraad Gouverneur van Friesland.

FRIESMA of Friesma-state, state of net buitenverblijf, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 5 min. ten W. van Idaard.

Deze state. wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door den Heer Mr. Cornelis Bergsma, Kantonregter van het kanton Rauwerd.

GALLE (DE-), of de Golle, vaarwater in Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, benoorden Grouw.

Het komt voort uit de vaart of ringsloot van het Bedijkte Warregastermeer, loopt in eene zuidelijke strekking langs Aegum en Koldijk, waar het den naam van Koldijksterrak draagt, voorts langs Klein-Fenwierdstra en Groot-Fenwierdstra, om zich benoorden Grouw in de Grouw te ontlasten.

GAUW (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, O. van Gauw. - Het is eigenlijk een inham van het Pikmeer, die door de Gauwesloot met het Tjaardsmeer in verbinding staat.

GAUWE-SLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat uit de Gau voortkomt en eerst met eene oostelijke, voorts met een noordelijke, dan verder met eene westelijke en eindelijk weder met eene noordelijke rigting naar het Tjaardsmeer loopt.

GEEUW (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, welke, ten O. van Grouw, uit de Graft, in eene oostelijke strekking, naar het Kruiswater en de Wyde-Ee, in Smallingerland, loopt.

GEEUW (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, O. van Grouw. - Het is eigenlijk een inham van het Pikmeer, die, door de Geeuwsloot, met het Tjaardsmeer in verbinding staat.

GEEUWSLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat uit de Geeuw voorkomt, en eerts met eene noordelijk, dan met eene westelijke en eindelijk weder met eene noordelijke rigting naar het Tjaardsmeer loopt.

GOLLE (DE), vaarwater, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, Zie Galle (De).

GOTTUM, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 1/2 u. Z. van Grouw, waartoe het behoort.

GRAFT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat te Wartena, uit het Langdeel voortkomende, met eene zuidelijke rigting naar Syteburen loopt, waar het zich in de Wijde-Ee ontlast.

GRALDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. van Rauwerd, 1/4 u. Z. W. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 23 bund. 15 v. r., worden thans in eigendom bezeten door P. van der velde, woonachtig te Grouw.

GROU (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Grouw (De).

GROUW (DE), stroom, prov. Friesland, kw. Oostergoo, die in de griet. Idaarderadeel, ten N. van het d. Grouw, uit het Pikmeer voortkomt; in haren loop, om het gezegde dorp, de Galle en de Boschsloot opneemt; voorts eerst in eene westelijke strekking, gedurende welke zij het Zwin ontvangt, daarna in eene zuidwestelijke rigting, die grietenij doorloopt, aan welks zij, bij de Irnsumerzijl, de Muzel ontvangt. Van daar loopt zij, in eene kronkelende zuidwaartsche strekking, naar de Oude-Schouw, waar zij zich met de Boorn vereenigt, om zich, door de Wetering, in het Sneekermeer te ontlasten.

GROUW, Grouwerga of Grouwergae, oudtijds Growe, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd. Het is de hoofdpl. der grietenij en een groot en vermogend dorp, dat bijna rondom in het water ligt, zijnde ten O. door het Pikmeer en ten N. en W. door de breede stroom de Grouw bespoeld, van welke laatste het zijnen naam ontleent. Wegens deze ligging kon men hier voorheen met geene rijtuigen komen; doch in het jaar 1759 heeft men van hier, middendoor de weilanden, eenen rijweg aangelegd, die in 1842 verhoogd, verbreed en tot eenen puinweg verbeterd is, welke, over Irnzumerzijl, zich sluit aan den straatweg van Leeuwarden op Zwolle, waardoor de gemeenschap van dit bloeijende handeldrijvende dorp veel verbeterd is. De twee grootscheepsvaarwaters van Leeuwarden naar de Lemmer, en van Stroobos naar Stavoren, stroomen voorbij dit dorp. Wanneer men zich Friesland, met afsnijding der uitstekende hoeken, als rond verbeeldt. zal Grouw en genoegzaam het middelpunt van zijn. De buurt rondom de kerk en om een ruim dorpsplein is zeer groot, en verdient wel den naam van vlek, zijnde onder de huizen onderscheidene nieuw gebouwden, die fraai mogen genoemd, en door vermogende lieden bewoond worden. Ook vindt men hier eene, met steenen gevloerde beestenmarkt, en eene openbare Waag, welke nevens eenen korenmolen midden in het dorp staat. Men telt, in de kom van het d., 242 h. en 1300 inw., en met de daartoe behoorende b. Gôtum, Pean, Sytseburen of Sytjeburen en Meinertsburen, 312 h. en ruim 1800 inw., die meest in den handel in boter, kaas en granen, de veefokkerij, de scheepvaart, het scheepstimmeren, het uurwerk- en zeilmaken hun bestaan vinden, terwijl men er 3 scheepstimmerwerven, 2 uurwerkmakerijen, waarvan de voortbrengselen, onder den naam van Grouwster-klokken, beroemd zijn, 1 brandspuitmakerij, 1 lijnbaan, 6 looijerijen, 1 rogge- en pel- en 1 houtzaagmolen heeft.

De Herv., die hier ongeveer 1000 in getal zijn, maken eene gem. uit. welke tot de klass. van Leeuwarden, ring van Wirdum, behoort. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Gerardus Wilhelmi, ook genaamd Gerardus Besten. Hij vertrok van hier uit gebrek naar Beetgum, in het jaar 1584.

De kerk, weleer aan den H. Petrus toegewijd, is een groot gebouw, dat, uit de onderscheidene herstellingen en bouworde te beoordeelen, kenteekenen van hooge oudheid draagt en in dit jaar (1843) aanmerkelijk verbeterd is. Zij is van een orgel voorzien, waarop men leest: Pieter Pieters Kistemaker, 1655. Nog zeer kort geleden was in het bijgebouw, of het oude koor van de kerk, het regt- of weerhuis en daaronder de dorpsgevangenis; boven de deur van dat verblijf staat met groote vergulden Romeinsche letters geschreven: Better Wird of wordt beter. Boven de ingangspoort van het kerkhof staat: Tege Quod Fuit, Rege Quod Erit (d.i. Bedek hetgeen geweest is, bestuur hetgeen zijn zal). Boven de poort van de oude pastorie stond aan de buitenzijde: Mors porta vitae (d. i. de dood is de poort des levens), aan de binnenzijde: Vita porta mortis (d. i. het leven is de poort des doods). Bij de kerk staat een zware toren, boven wiens ingang aan de westzijde men leest:

Doe men sestyn eeuwen sach,

In 't jaer seventig en twee,

Doen ons lant het weegeklach

Overstroomde als een see

Door de macht van Frans en Brit,

Ondersteund door Myterheeren,

Die veel menschen haar besit

Roofden, 'k hoop God sal 't voorts weeren,

Doen sijn dese eskenbomen

Hier van Cornium gekhomen

En door onze last geset,

'K hoop Idaardradeel 'zal bloijen,

't Volk gelijk Lauryren groijen

Dat 's ons wens, en ons gebet.

Gegeven door ons L. H. BURMANIA.

Grietman over Idaardedradeel doch

Anno 1673 ghekomen tot Grietman

van Leeuwarderadeel en Juffr. JULIANA

AGATHA VAN AYLVA syn huisvrouw

desen 13 Augusti 1675.

De Doopsgez., van welke men er ruim 800 telt, maken, met de overige van die gezindte, welke in deze grietenij wonen, eene gem. uit. De eerste die in deze gem., na de vereeniging der beide vroeger hier bestaan hebbende afdeelingen van Doopsgezinden, het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Æschinus van der Ploeg, die in het jaar 1805 herwaarts kwam en er nog staat. De kerk der Doopsgezinden is een nieuw gebouw, in het jaar 1830 gesticht, zonder toren of orgel.

De R. K., die hier 30 in getal zijn, onder welken 20 Communikanten, behooren tot de stat. van Irnsum.

Men heeft hier eene school, welke gemiddeld door een getal van 160 leerlingen bezocht wordt. het groote nieuwe schoolgebouw staat in het midden van het d., aan het genoemde ruime dorpsplein.

De kermis in den derden Donderdag in October.

Grouw is de geboortepl. van Doddo Sybles, die den 13 Mei 1588 de stad Sloten bij verrassing voor de Spanjaarden wilde innemen, door middel van een schip met soldaten, onder ledige tonnen verborgen. Ook is hier den 6 Maart 1770 geboren de geleerde en deugdzame Rinse Koopmans, Hoogleeraar bij de Doopsgezinde kweekschool te Amsterdam, overleden 5 September 1826.

In het jaar 1496 werd Wybe Jarichs, Heerschap te Grouw, hier op het kerkhof door de Leeuwarders omgebragt, omdat hij hun geslagen vijand was, doch deze manslag bleef niet ongewroken; want eenige ingezetenen van Grouw, op eenen vrolijken Nieuwjaarsavond, acht burgers van Leeuwarden te Irnsum aanvallende, sloegen die allen dood.

GROUWERGAE of Grouwerga, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Grouw.

GROWEE, oude naam van het d. Grouw, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Grouw.

GRUENTERP, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Greonterp.

HANIA of Hanya, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. van Rauwerd, 15 min. W. van Grouw, waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene fraaije boerderij. De tot deze state behoord hebbende gronden, worden thans in eigendom bezeten door de erve van Sloterdijk.

HANSEMEER, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, op de grenzen van Tietjerksteradeel, dat door eene sloot, welke door vergraving geheel van plaats veranderd is, met de Folkertssloot in verbinding staat.

HELVARDERA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. N. N. O. van Rauwerd, bij Roordahuizen, waartoe zij behoorde.

HEMRIKSEND (GROOT-), hofst., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd, 1/2 u. N. N. W. van Warrega, in de b. Hemriksend.

De hofst. beslaat eene oppervlakte van 1 bund. 21 v. r. 40 v. ell., en wordt thans in eigendom bezeten door den Heer Mr. J. A. van Boelens, woonachtig te Leeuwarden.

HEREMA, Heerema, Heerma, Harama of Herama, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. ten W. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. N. W. van Rauwerd, 15 min. ten W. van Wartena, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 30 bund. 64 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer D. de Blocq Haersma van Sminia, woonachtig te Leeuwarden.

HESLINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. W. van Rauwerd, ten Z. W. van Friens, waarvan men thans zelf niet meer weet aan te wijzen waar zij gestaan heeft.

HESLINGAHUIS, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Heslinga.

HIEM (HET HOOGE-), landhuis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. W. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. N. W. van Rauwerd, 1/2 u. N. W. van het d. Wartena, waartoe het behoort, aan het einde van het Langdeel.

HOTTINGAWIER, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. ten O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. N. O. van Rauwerd, 1/2 u. Z. W. van Aegum, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men tegenwoordig eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 24 bund. 25 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Jacob Pieters Jorna, woonachtig te Warrega.

IDAARD of Ydaard, in het Oud-Friesch, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. N. W. van Rauwerd.

Het is een klein d. Men telt er 14 h. en 90 inw., welke meest in de boerderij, zonder landbouw, hun bestaan vinden.

De inw., die er op 6 na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Idaard-Aegum-en-Friens, die er eene kerk heeft, met eenen stompen toren en van een orgel voorzien is.

De Doopsgez., van welke men er 6 aantreft, worden tot de gem. van Warrega gerekend.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 20 leerlingen bezocht. - Men heeft hier de schoone state Friesma.

IDAARD-AEGUM-EN-FRIENS, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Leeuwarden, ring van Wirdum.

Het is eene combinatie, die vroeger drie kerken had, als: ééne te Idaard, ééne te Aegum en ééne te Friens, waarvan die te Aegum in 1838 is afgebroken, terwijl de toren is blijven staan. Deze kerken worden door eenen Predikant bediend. Men telt er 220 zielen, onder welke 709 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Fokke Jochems, die in het jaar 1620 naar Oosterwierum vertrok.

IDAARDERADEEL of Ydaarderadeel, eertijds in het Oud-Friesch Eda-Werderadeel, griet., prov. Friesland, kw. Oostergoo, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd ( 1 k. d., 15 m. k., 5 s. d.); palende N. aan de griet. Leeuwarderadeel, N. O. en O. aan Tietjerksteradeel, Z. O. aan Smallingerland, Z. aan Utingeradeel, Z. W. aan Rauwerderhem, W. aan Baarderadeel.

Zij is de tiende griet. van Oostergoo, is van het N. naar het Z. 3 u. lang, en van het W. naar het O. 2 u. breed, en bevat de volgende acht d.: Idaard, Aegum, Roordahuizum, Friens, Grouw, Warrega, Warstiens en Wartena; beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 6871 bund. 41 v. r. 42 v. ell., waaronder 6534 bund. 74 v. r. 6 v. ell. belastbaar land. Men telt er 622 h., bewoond door 862 huisgez., uitmakende eene bevolking van ruim 4100 inw., die meest hun bestaan vinden in handel in boter, kaas, granen en cichorei, veefokkerij, visscherij en boerderij, zonder landbouw. Men heeft er bovendien ook 7 scheepstimmerwerven, 5 looijerijen, 2 cichoreifabrijken, 1 olie- en 1 roggemolen.

De landen van Idaarderadeel en meer anderen, ten Oosten en ten Zuiden daaraan grenzende, worden genoemd de Water- of Lage-landen, waarom zij door polderdijken en watermolens, tot geschikt wei- en hooiland moeten bruikbaar gehouden worden, en gedurige voorzieningen noodig hebben.

Men heeft er een aantal vischrijke meertjes en vaarten, die haar in alle rigtingen doorstromen. De voornaamste daarvan zijn: het Pikmeer, de Wijde-Ee, de Lange-Lits, het Timerts-meer, het Auke-Hinnes-meer, benevens de Graft, de Galle, de Grouw, het Deel, het Langdeel, de Muzel, het Zwin, de Vaart-van-Grouw-naar-Leeuwarden en de Folkerts-sloot.

Oudtijds had men hier nog het Hempensermeer, Jornahuistermeer en het Warregaastermeer, welke reeds vóór een aantal jaren zijn ingedijkt geworden.

De Herv., die hier ruim 2400 in getal zijn, maken de volgende vier gem. uit: Grouw, Idaard-Aegum-en-Friens, Roordahuizum en Warrega-Warstiens-en-Wartena, welke tot de klass. van Leeuwarden, ring van Wirdum, behooren, en zeven kerken hebben.

De Doopsgez., van welke men er ruim 1200 aantreft, maken de gem. van Grouw en Warrega uit.

De R. K., die men er 450 telt, onder welke 210 Communicanten maken de stat. van Warrega uit, met eene kerk in de zoogenaamde Kleine of Jornahuister-meer.

Men heeft in deze griet. zeven scholen, met een gemiddeld getal van 500 leerlingen.

Vroeger lagen hier de staten Friesma, Beslinga, Hessinga, Popma, Roorda, Tjepma enz., van welken alleen de beide eerste nog in wezen zijn.

Ook deze griet werd door de overstroming van 5 en 6 Februarij 1825 bijna geheel onder water gezet; terwijl het water er, met den hoogsten stand, vier en zeventig duimen boven het hoogste bekende winterpeil bereikte. Het eenigste plekje, dat in dit gedeelte der provincie vrij van overstroming bleef, was het Warregaaster-Grootemeer, met nog eenige landen aan de noordelijken grens gelegen. In het Zuiden der grietenij, en bepaaldelijk onder de dorpen Grouw, Friens, een gedeelte van Roordahuizen, Idaard en Aegum, was het water van den beginne af zeer zout, en meer noordelijk werd het ziltig, zijnde echter de landen onder Wartena, voor het grootste gedeelte, en die onder Warrega en Warstiens, geheel door het boezemwater overstroomd. Elf boeren waren genoodzaakt met hun vee, huis en stalling te verlaten, en woonden bij anderen in, of verbleven in zoogenaamde koeschuiten, terwijl bij een daarvan het water twee el en eene palm hoog in zijne woning stond, zoodat ook een gedeelte daarvan met zijne schuur vernield werd. Bij het onheil en de vele moeijelijkheden door den krachtigen aandrang van den vloed veroorzaakt, werd ook in deze griet, bij den invallende vorst van 6 tot 7 Februarij, door eene sterke opzetting en kruijing van het ijs, veel schade aan woningen, gebouwen en watermolens aangerigt. Vier honderd zestien duizend ponden hooi werden bedorven, vele polderdijken vernield, en hoewel geene menschen of vee zijn omgekomen, was de algemene schade der ingezetenen van veel belang.

Het wapen van Idaarderadeel bestaat in een veld van azuur (blaauw) met twee halve manen van zilver op elkander, de bovenste met de punten naar boven, de onderste met de punten naar beneden.

IDAARDER-VAART, vaart, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dit uit het Oude-Zwin, bij Roordahuizum voorkomende, langs Idaard oostwaarts loopende, in de Leeuwarden- en Grouwster-vaart uitkomt, en zich zuidwaarts met eenen tak naar Grouw uitstrekt.

IDSINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. ten O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. N. O. van Rauwerd, te Aegum. - Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, is thans niets meer te vinden.

IRNSUMER-ZIJL, zijl of sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, 5 min. N. O. van het Rauwerderhem liggende d. Irnsum, waarvan zij haren naam ontleent, ter plaatse, waar de Grouw, de Muzel en de Boorn bij elkander komen.

Deze zijl is eene waterkering van Oostergoo, door welke het zijn water in de Zevenwouden, door twee zich derwaarts openende vloeddeuren, kan lossen, doch als het water in de Wouden hooger is dan in Oostergoo, zoo sluiten zich de deuren van zelf, en beletten den terugloop in Oostergoo: bewerende dit kwartier van ouds het regt bezeten te hebben, om door deze zijl zijn water te mogen lossen, zonder iets terug te ontvangen. Voorst loopt van Irnsumer-zijl zuidwaarts de Leppedijk, en deze belet den loop van het Woudwater in Idaarderadeel. Bij deze sluis en verlaat staat eene neringrijke herberg, waarbij eene valbrug voor den rijweg naar Grouw.

JETSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 3/4 u. Z. O. van Grouw, waartoe zij gestaan heeft, niet naauwkeurig meer aan te wijzen.

JONGEMA, Jonghama of Jongama, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. van Rauwerd, 1/4 u. Z. W. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene landhoeve. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 26 bund. 93 v . r. 60 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door den Heer J. A. van der Goot, woonachtig te Sneek.

JORNAHUIS, landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd, 10 min. O. van Warrega, waartoe het behoort.

JORNAHUISTER-MEER, ook wel Kleine-Warregaster-meer, voorm. meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, gem. en O. van Warrega.

het is drooggemaakt, en maakt thans een polder uit; palende N., O. en W. aan de erven Sloterdijck, Z. aan L. J. Jager.

Deze pold. beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 26 bund. 93 v. r. 50 v. ell., bevat 2 h., waaronder 1 boerderij, en de R. K. kerk van de stat. Warrega. Hij wordt door eenen molen van het overtollige water ontlast. Deze polder behoort, behalve de R. K. kerk en pastorie, aan den landbouwer Hans Tjepke van der Meer, te Warrega en medeëigenaren.

JUKSE (DE) of de Juckse, voorm. watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, dat, als de grensscheiding tusschen de griet. Leeuwarderadeel en Idaarderadeel, in eene zuidwestelijke rigting, ui het vroegere Warregaster-meer stroomde, en ten N. W. van Roordahuizen, in de Middelzee viel. Thans is het grootendeels droog, bestaande er niets meer van dan een takje, dat, uit de Wirdumer-vaart voortkomende, met eene oostelijke strekking in de Ringsloot-van-het-Warregastermeer uitloopt.

KOLDYK, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd, 1/2 u. O. van Idaard, waartoe zij behoort, aan de Grouwstervaart.

LANGSTEK of Tjepma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. N. ten. O. van Rauwerd, 1/4 u. N. N. W. van en onder Roordahuizum, aan den straatweg.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 13 bund. 43 v. r., worden thans in eigendom bezeten door Mejuffrouw Agatha Catharina Reneman, woonachtig te Leeuwarden.

LITS (DE LANGE-) of Lange-Lits, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, 1 u. W. N. W. van Grouw, dat door de Graft, met het Rommertsmeer, de Sayther, en het Pingsmeer, door de Folkertssloot met het Hansemeer en door de Naauwegracht met de Wijde-Ee in verbinding staat.

MEERSLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, Z. W. van Wartena, uit de Rossloot voortkomende en met eene Noordoostelijke rigting, naar de Lange-Meer loopende, met welke het zich bij de Tolejagt vereenigt.

MEINERTSBUREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, 1/2 u. Z. van Grouw, waartoe het behoort; met 6 h. en 30 inw.

MELLEMA (GROOT-) of Groot-Mellema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 1/2 u. N. O. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 42 bund. 24 v. r. 25 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Gerben Bruinsma, woonachtig te Warrega.

MELLEMA (KLEIN-) of Klein-Mellema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/4 u. O. van Rauwerd, 1/2 u. N. O. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 15 bund. 43 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Dr. J. E. Simon, woonachtig te Leeuwarden.

NAAUW-DEEL (HET), watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Deel (Naauw).

NARDEBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. N. O. van Rauwerd, 15 min. Z. van Warrega; met 6 h. en 30 inw.

NIEUWESLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Het loopt in eene oostelijke rigting, en verbindt de vaart of ringsloot van het droog gemaakte Hempenser-meer met het Langdeel.

NYDAM, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. van Rauwerd, 20 min. Z. van Friens, waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar deze state gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij.

OETSMA, Oedsma of Oedtsma, voorm. eigengeërfde plaats, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 1/4 u. W. van Grouwe, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men tegenwoordig eene boerderij.

Onder de vroegere bezitters van deze plaats, telt men Mr. Augusti sus Dirksz, Grietman van Dantumadeel, die onder de Teekenaars van het verbond der Edelen, onder den naam van Auke Oetsma voorkomt, welke naam hij vermoedelijke had aangenomen, toen hij in het bezit van deze plaats gekomen was (1).

(1) men zie over hem J. W. te Water, Hist. Van het verbond der Edelen, St. III, bl. 194 en 195.

OPPERBIRT, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 1/2 u. N. van Grouw, waartoe het behoort.

PALMA (GROOT-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd, 5 min. W. van Warrega, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 31 bund. 6d0 v. r., worden thans in eigendom bezeten door Jonkhr. T. van Andringa de Kempenaer, woonachtig te St. Annaparochie.

PALMA (KLEIN-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd, 5 min. W. van Warrega, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 24 bund. 25 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Hiltje Johannes Bootsma, woonachtig te Mantgum.

PEAN, ook wel Peen gespeld, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 1/2 u. Z. O. van Grouw. Men telt er thans slechts 1 h. met 6 inw.

PEEN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Pean.

PIKMEER, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, Z. O. van het d. Grouw, dat er aan ligt, en door dit meer bespoeld wordt.

Het staat door de Tynje met de Wijde-Ee, door de Naauwe-Bird met de Wijde Bird in verbinding; terwijl de Grouw uit dit meer zijnen oorsprong neemt.

PINGMEER, meertje, prov. Friesland. kw. Oostergoo, griet Idaarderadeel, 1/2 u. Z. W. van Wartena, dat door het Schroetsmadeel met de Graft en door de Oude-Drooge-vaart met het Auk-Hinnesmeer in verbinding staat.

POLLE (DE), geh. in Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2  u. O. van Rauwerd, 1/4 u. W. N. W. van Grouw, waartoe het behoort.

RAUWERDA-HUIZEN, oude naam van het d. Roordahuizum, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Roordahuizum.

ROGSLOOT (DE) of De Ros-Sloot, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat, uit het Wyd voortkomende, van Wartena in eene zuidelijke rigting naar de Graft schiet en zich met de Langesloot vereenigt.

ROLLEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. N. O. van Rauwerd, bij Aegum, waartoe zij behoorde.

Deze state was het stamhuis van het geslacht der Rollema’s, van welke een, Tjomme Rollema, een der onderteekenaars van het verbond der Edelen geweest is (1). Zij schijnt echter in het midden der zeventiende eeuw niet meer door dit geslacht te zijn bezeten geweest, daar wij vinden dat de Grietman Karel Roorda haar den 7 Januarij 1668 aan zijne nicht Bauck van Velsen vermaakte.

De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 18 bund. 37 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Hobbo Baardt van Sminia, woonachtig te Bergum.

ROMMERTSMEER (HET), thans het Holstmeer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, 1/2 u. Z. van Wartena, dat door zijnen hals, ten N. W. met de Graft, en door de Leeuwardersloot, ten Z. O. met de Folkertssloot in verbinding staat

ROORDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 5 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 20 min. N. W. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Het was van ouds een schoone huizing en hof, op welke Abraham en Karel Roorda, vroeger Grietmannen van Idaarderadeel, hun gewoon verblijf plagten te hebben.

De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 26 bund. 40 v. r., worden thans bezeten door den Heer B. A. van Hylckama, woonachtig te Sondel.

ROORDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. W. van Rauwerderhem, 10 min. ten O. van Warrega, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 27 bund. 56 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer J. E. Simon, woonachtig te Leeuwarden.

ROORDAHUIZUM, ook wel Roordahuizen, genoemd, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. N. O. van Rauwerd, niet ver van den straatweg van Leeuwarden op Zwolle.

Het is een matig dorp, zoo ten opzigte van uitgebreidheid, als van kerkbuurt en inwoners. men telt er 61 h. en 490 inw., en met de daartoe behoorende b. Tjinzeraburen 68 h. en 530 inw., die meest in veefokkerij en eenigen handel in boter en kaas hun bestaan vinden. men vindt hier in den omtrek goede landerijen. De ligging is zeer aangenaam, en doet zich, van den straatweg van Leeuwarden naar Heerenveen enz. gezien, bij de pleisterplaats de Drie Romers zeer goed voor.

De Herv., die er 390 in getal zijn, maken eene gem. uit, onder welke ruim 120 Ledematen, welke tot de klass. van Leeuwarden, ring van Wirdum, behoort. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Andreas Harco, die in het jaar 1586 hier in dienst kwam, en het jaar 1596 of 1597 naar Groningen vertrok. De kerk, is een goed gebouw, met eenen toren en orgel. Aan deze kerk werd, in het jaar 1838, door Mejuffrouw Cornelia Antonia Kloek, wed. van den daar kort te voren overleden Predikant Hans Hendrik Schotanus à Steringa Lemke, een tweede zilveren avondmaalsbeker ten geschenke gegeven.

De Doopsgez., die er 30 in getal zijn, behooren tot de gem. van Grouw. - De R. K., van welke men er ruim 70 telt, worden tot de stat. van Wytgaard gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 100 leerlingen bezocht.

De kermis valt in den eersten Maandag in September.

Dit d. is de geboorteplaats van den regtsgeleerde en letterkundige Boetius Epo, geb. in 1529, † te Leuven, 16 November, na eerst Hoogleeraar aan de Hoogeschool te Nizza, vervolgens te Parijs en eindelijk te Douai te zijn geweest.

Den 24 mei 1836 is aldaar door den bliksem brand ontstaan in eene boerenschuur, welke geheel is afgebrand; terwijl eene dienstmeid daarbij is omgekomen.

SAYTER (DE NAAUWE-), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, hetwelk, met eene oostelijke strekking, uit de Sayter naar de Lange-sloot loopt.

SAYTER (DE), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, Z. van Wartena, dat ten W. met de Graft en ten O. door de Naauwe-Sayter, met de Lange-sloot in verbinding staat.

SCHELTINGA, state, prov. Friesland, w. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Friesma.

SCHUTSMA, landhoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. N. O. van Rauwerd, bij Warrega, waartoe zij behoort.

SPIJKERBOOR, benaming van een gedeelte der vaart de Geeuw, ten O. van Grouw, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel.

SUFFENSTRA (GROOT-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. ten N. van Rauwerd, 20 min N. O. van Friens, waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 44 bund. 9 v. r., worden thans in eigendom bezeten door Mevrouw J. W. Scheltinga, wed. J. A. Lootsma, woonachtig te Roordahuizum.

SUFFENSTRA (KLEIN-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. ten N. van Rauwerd, 1/4 u. N. O. van Friens, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 22 bund. 4 v. r., worden thans in eigendom bezeten door Klaas en Sjouke Sipsma, woonachtig te Grouw.

SWIN (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, oudtijds een noordelijke zijtak van de Gouw, die voorbij Teerns, onder Roordahuizum, in de Middelzee viel.

SYNSERBUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Tsinzeraburen.

SYTEBUREN, Sytjeburen of Siddeburen, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. O. van Rauwerd, 3/4 u. O. ten N. van Grouw, waartoe het behoort, aan de Wyde-Ee.

SYTJEBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Syteburen.

TIEMERTSMEER, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Timertsmeer.

TIMERTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. ten O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/4 u. O. N. O. van Rauwerd, 1/2 u. O. van Idaard, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 24 bund. 92 v. r., worden in eigendom bezeten door den Heer P. van Asperen c. s., woonachtig te Warga.

TIMERTS-MEER of Tiemerts-meer, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, 1/2 u. O. van Idaard, ten O. door de Bouwe-sloot met het Auke-Hennes-meer, en ten W. met de Galle in verbinding staande.

TJAARDS-MEER, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, dat N. door de Uylkemasloot met het Auk-Hinnes-meer, N. O. door Meynertsbuurster-rak met de Graft, O. door de Bergsloot met de Lange-Lits, Z. door de Gauwe-sloot met het Pikmeer en W. door de Meer met de Galle in verbinding staat.

TJEPMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Langstek.

TJERKSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. O. van Rauwerd, 1/4 u. W. van Friens, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 20 bund. 21 v. r., worden in eigendom bezeten door den Heer R. baron van Breygel, woonachtig te 's Gravenhage.

TJETSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Idaarderadeel. Zie Tjesma.

TJINZERBUREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Tzjinserburen.

TJISSEBUREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Tzjinserburen.

TOETSMA (KLEIN-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Rauwerd, 3/4 u. Z. Z. W. van Grouw, waartoe het behoort, aan het Naauw-Deel.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, eene oppervlakte beslaande van 29 bund. 39 v. r., worden in eigendom bezeten door den Heer Willem Alexander Faber, woonachtig te Grouw.

TOETSMEER (HET), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, hetwelk ten N. O. door het Nij-Diep met d. Grouw, ten O. door de Deels-sloot met het Pikmeer en ten Z. door de Diepe-sloot met het Naauw-Deel in verbinding staat.

TUITSMA of de Tuitsa, zathe, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 O. van Rauwerd, 1/4 u. O. van Grouw, waartoe zij behoort.

Deze boerderij beslaat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 24 bund. 62 v. r., en wordt in eigendom bezeten door Albert en Bruin van der Hem c. s., woonachtig te Wirdum.

TWIXEL (KLEINE-), voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. N. O. van Rauwerd, 1/4 u. Z. van Roordahuizum.

Deze state is in het jaar 1839 afgebroken. Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans weiland. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 23 bund. 51 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den heer Mr. M. van Heloma, woonachtig te Heerenveen.

UILKEMA of Uilkama, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. ten N. van Rauwerd, 1/2 u. N. O. van Grouw, waartoe zij behoort

WARGA, Warrega of Warraga, oudtijds Rawier geheeten, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 1/2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. N. O. van Rauwerd. Men telt er in de kom van het d. 152 h. en 670 inw., en met de buurtjes Naarderburen en Domwier, 202 h. en ongeveer 1000 inw., die in de koemelkerij en handel in boter en kaas, en granen hun bestaan vinden. Ook heeft men er 1 olie- en 1 roggemolen. Men heeft hier eenige kleine binnen schepen en over het doorloopende water drie zware bruggen.

Volgens sommigen zou dit dorp van het volgende voorval zijnen naam ontleend hebben. Nadat Willem IV, Graaf van Holland, in het jaar 1345, met al zijne Heeren en Ridders nabij Stavoren verslagen was en vele vlugtende Hollanders gekomen water in Oostergoo, achter Wirdum, zouden de Friezen, die in het riet verborgen lagen, zulks ontdekkende, hen onvoorziens overvallen en op de vlugt geslagen hebben, en hiervan zou het dorp zijnen ouden naam Rawier verloren en dien van Warrega, zo veel als een dorp van verweeringe of van oorlog te kennen gevende, ontvangen hebben; doch deze naamsafleiding komt ons zeer bedenkelijk voor, want, behalve dat het twijfelachtig is of de verslagen Hollanders, al vlugtende, zoo ver landwaarts in gekomen zijn, kan Warrega wel zoo veel als Werrega gezegd zijn, en dan zal het begin des woords ons aanleiding geven, om aan een weer of wier te denken, hoedanige men er in Friesland vele aantreft, en hieromtrent, wegens de laagte der landen, inzonderheid noodig had, te meer daar er zoo vele andere dorpsnamen zijn, die van weer of wier afstammen, terwijl de laatste lettergreep, ga of gae, de betekenis van buurt heeft, zoo als uit vele andere benamingen blijkt.

De Herv., die er 500 in getal zijn, behooren tot de gem. van Warga-Warstiens-en-Wartena, welke hier eene nette kerk heeft, met eenen stompen toren en van een orgel voorzien, dat in het jaar 1787 door den Orgelmaker A. van Gruisen vervaardigd is.

De Doopsgez., die er 135 in getal zijn, maken, met die uit de dorpen Wartena, Aegum, Wirdum, Goutum enz., eene gem. uit, welke ongeveer 430 zielen telt, en onder deze 190 Ledematen. De eerste geordende Leeraar, die in deze gem. de dienst heeft waargenomen, is geweest G. F. Fransen, die in het jaar 1804 herwaarts kwam, en in het jaar 1826 overleden is. Het beroep geschiedt door den kerkeraad. De kerk, die ten O. van het dorp in een zijbuurt staat, is een oud onaanzienlijk gebouw zonder toren, doch van een orgel voorzien.

De R. K., van welke men er ongeveer 220 telt, maken met die van Wartena eene stat. uit, welke door eenen Pastoor bediend wordt en 340 zielen, en onder deze 220 Communikanten, telt. De kerk, die in het drooggemaakte Jornahuister-meer staat, heeft toren noch orgel.

De dorpschool wordt gemiddeld door 140 leerlingen bezocht.

men had hier vroeger de staten Groot- en Klein-Roorda, Groot- en Klein-Palma. Zie Palma (Groot-) en Palma (Klein-) en Roorda.

De kermis valt in op Pinkster Maandag.

Bij den watervloed van Februarij 1825 waren de landen onder dit dorp bijna geheel door het boezemwater overstroomd.

WARGAASTER-MEER (HET GROOTE-) of het Groote-Warragaaster-meer, voorm. meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. Leeuwarden, kant. Rauwerd, Z. W. van Warga.

Dit meer, waarin vroeger veel visch werd gevangen, is ongeveer in het jaar 1640 drooggemaakt en maakt eenen pold. uit, die, volgens het kadaster, eene oppervlakte beslaat van 188 bund. 18 v. r. 47 v. ell.

WARGAASTER-MEER (HET KLEINE-), voorm. meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Jornahuister-meer.

WARGAASTER-VAART (DE), vaart, prov. Friesland, kw. Westergoo, welke in eene zuidelijke rigting van het Woudmansdiep, griet. Leeuwarderadeel, langs het drooggemaakte Hempenser-meer, en het d. Warga, in Idaarderadeel, naar het Aegumer-diep loopt.

WARGA-WARSTIENS-EN-WARTENA, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Leeuwarden, ring van Wirdum, met drie kerken, eene te Warga, eene te Warstiens en eene te Wartena, en 910 zielen, onder welke 300 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen is geweest Petrus Aemilius, die in het jaar 1587 hier was, en in het jaar 1591 reeds door Aggeus Hillens was opgevolgd.

Onder de hier gestaan hebbende Leeraren verdienen melding: de Opvoedkundige Johannes Henricus Nieuwold, van 1770-1812, en de Nederduitsche Taalkundige Isaäc van Harderwijk, van 1813-1817.

WARRAGA of Warrega, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Warga.

WARSTIENS, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 1 3/4 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/4 u. N. O. van Rauwerd, aan het Langdeel en digt bij het drooggemaakte Hempenser-meer.

Het is het kleinste d. van Idaarderadeel. Men telt er 7 h. en ongeveer 50 inw., die in de boerderij hun bestaan vinden.

Sommigen meenen, dat deze naam oorspronkelijk afkomstig is van wier of war, dat zoo veel zegt als eene hoogte of vlieberg, zoo dat Warstiens zoude beteekenen eene stins op eene hoogte.

De inw., die er allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Warga-Warstiens-en-Wartena, welke hier eene kerk heeft, waarvan de Pastoor vóór de reformatie, voor de instelling of bevestiging drie goudgulden (4 guld. 50 cents) moest geven. Deze kerk is een in 1844 vernieuwd gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel.

Men heeft in dit dorp geene school, maar de kinderen genieten onderwijs te Warga.

WARTENA, ook wel Wartna gespeld, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. N. O. ten O. van Rauwerd.

Volgens berigt van oude schrijvers zou dit dorp vóór het jaar 1200 een niet onaanzienlijk stadje geweest zijn, liggende aan eenen zijtak der Middelzee. Het was door koophandel en scheepvaart, zoo men zegt, zeer welvarend geworden, doch een geweldige storm en de daarop volgende herhaalde hooge vloeden verwoestten en speelden het geheel weg. Met zekerheid kan men het jaar dezer verwoesting niet bepalen; doch waarschijnlijk is zij voorgevallen tusschen 1220 en 1240. Men beweert, dat hier onder het slijk verzonkene geplaveide straten zoude gevonden worden, die van de oude gelegenheid getuigenis zoude kunnen geven, ofschoon de tegenwoordige dorpsbewoners, die sporen nimmer hebben waargenomen. Weleer voer men van dit stedeke toen ter tijd hooge landen door, langs eene vaart, welke tusschen Wirdum en Goutum doorloopende, zich bij Barrahuis in de Middelzee ontlastte; kunnende men nog heden, nadat dit watertje is afgedamd, de oude gelegenheid op de kaart nasporen. Men wil dat de stad echter een weinig westelijker lag, daar, waar thans het zoogenoemde Wartenasterwijd is, alwaar men nog overblijfsels van muren en bevloerde straten meent te kunnen ontdekken. Ook zegt men, dat van deze storm het spreekwoord: it iz ien waar az te Warten (het is een weder als te Wartena) nog is overgebleven.

Thans telt men er in de kom van het dorp 64 h. en 460 inw. en met de daartoe behoorende buurtjes de Misburen, 93 h. en ruim 510 inw., die meest in boerderij, visscherij, veenderij en scheepsmakerij hun bestaan vinden. Ook heeft men er een kleine cichoreifabriek.

De Herv., die er ongeveer 330 in getal zijn, behooren tot de gem. van Warga-Warstiens-en-Wartena, welke hier eene kerk heeft, die in het jaar 1780 is gesticht. Het is een net gebouw, met eenen spitsen toren, doch zonder orgel.

De Doopsgez., die er ongeveer 30 in getal zijn, behooren tot de gem. van Warga. - De 130 R. K., die er wonen, parochiëren te Warga. - De dorpschool wordt gemiddeld door 60 leerlingen bezocht.

De kermis valt in den laatsten Maandag in Augustus.

WARTENASTERWIJD, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, W. van Wartena.

Dit water staat W. met de Meisloot en met het Langdeel en O. door de Rogsloot met de Graft in verbinding.

WARTNA, naam, onder welken het d. Wartena, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, wel eens voorkomt. Zie Wartena.

WERSTIENS, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Warstiens.

WIGHARA?, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 1/2 u. Z. ten O. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. W. N. W. van Rauwerd, 1/4 u. Z. O. van Idaard.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenwoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 39 bund. 68 v. r., werden in eigendom bezeten door den Heer Pieter van der Velde, woonachtig te Grouw.

WIJD (HET), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Zie Wartenaster-Wijd.

WIJDE-BIRD, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel. Het is dat gedeelte van de ?? van de voorm. state Birnia, oostwaarts naar de Wijde-Ee ? eene verlenging van de Naauwe-Bird is.

WYTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Rauwerd, 10 min Z. W. van Grouw, waartoe het behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 41 bund. 15 v. r., worden in eigendom bezeten, door de erve Sloterdijk, woonachtig te Leeuwarden.

YDAARD, dorp, prov. Friesland, kw. Oostergoo, giet. Idaarderadeel. Zie Idaard.

YDARDELRADELE, oud Friesche naam van de griet. Idaarderadeel, prov. Friesland, kw. Oostergoo. Zie Idaarderadeel.

ZINIA of Zynia, beter Syma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 3 1/2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. O. van Rauwerd, 1/2 u. Z. W. van Grouw, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenplaats. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 72 bund. 25 v. r., worden in eigendom bezeten door Jetske Jelgers, woonachtig te Grouw.

ZINSERBUREN, Tzinzerburen of Tsinserburen, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Idaarderadeel, arr. en 2 u. Z. van Leeuwarden, kant. en 25 min N. O. van Rauwerd, 20 min. Z. W. van Roordahuizum, waartoe zij behoort; met 8 h. en 50 inw.