AYLVA of Ayluwa, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, onder Ternaard, in wier plaats het tegenwoordige huis van den Geneesheer R. de Boer is gebouwd.

AYLVA-STATE of Brandstede, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, onder Holwerd. De beroemde Hans Willem Baron van Aylva, Luitenant-Generaal der Vereenigde Nederlanden, Luitenant-Admiraal van Friesland, Gouverneur van Koevorden enz., die door zijn heldenmoed in 1672 den lande groote diensten bewezen heeft, was op deze stins geboren. Hij † in Maart 1691 in Leuven, ten gevolge van eenen val van zijn paard.

BETTERWIRD of Bitterwerd, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 1/2/ u. N.O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z.O. van Holwerd, 1/2 u. N.W. van Dockum, nabij en aan de trekvaart van Leeuwarden op Dockum.

Vroeger maakte het geh. Betterwird (benevens de neringrijke buurt, welke de helft uitmaakt van de Streek, of de Westelijke voorstad van Dockum, met Bornwerderhuizen de negende stem in de grietenij West-Dongeradeel uit. Men heeft er 25 h., eenen korenmolen en nagenoeg 170 inw., die meest in landbouw hun bestaan vinden. De inw. zijn, op twee na, alle Herv. en behooren tot de gem. Hiaure-en-Bornwerd. De twee niet Herv. zijn Doopsgez. en worden tot de Vereenigde gem. van Doopsgezinden en Remonstranten te Dockum gerekend.

De Kinderen van Betterwird gaan te Bornwerd ter schole.

BIERUM of Bierumerterp, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Holwerd. Het behoort tot het dorp Hantum of de zoogenoemde Hantumer-Uitburen. Zie voorts dit woord.

BIERUMERTERP, b. prov. Friesland. Zie Bierum.

BITTERWERD, b., prov. Friesland. Zie Betterwird.

BOLTA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, 3/4 u. N. W. van Hantum, waartoe zij behoorde. Ter plaatse waar zij gestaan heeft ziet men thans eene boerenplaats.

BONGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, aan de zuidzijde van het d. Holwerd.

BORNWERD of Bornwird, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. O. van Holwerd, 3/4 u. N.W. van Dockum, op eene terp.

Men telt er 14 h. en 75 inw., die voornamelijk in de veeteelt hun bestaan vinden.

De inw., die allen Herv. zijn, behooren tot de gecombineerde gem. van Hiaure-en-Bornwerd en hebben hier eene kerk en toren. De kerk is een klein gebouw, zonder orgel.

Er is hier ook eene dorpschool, die door 12 leerlingen bezocht wordt.

Voorheen waren hier onderscheidene adell. staten, onder anderen eene ten Z. van de kerk, waar nog een boerenhuis op een wier gevonden wordt, alsmede het fraaije buitengoed Minolsma, dat sedert lang ook niet meer bestaat.

BORNWERDERHUIZEN of Bornwirderhuizen, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 1/2 u. N.O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. Z.O. van Holwerd, 1/2 u. N.N.W. van Dockum, behorende met Betterwird tot het d. Bornwerd.

Vroeger maakte het met Betterwird de negende stem in de griet. West-Dongeradeel uit. Zie voorts op Betterwird, zijnde al het daar gezegde op de beide geh. Betterwird en Bornwerderhuizen toepasselijk.

BORNWERDERMEER of Bornwirdermeer, voorm. meer thans eene rietpoel, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, O. van Bornwerd.

BORNWERDERZIJL, of Bornwirderzijl, voorm. sluis, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, Z.O. van Bornwerd.

Zij diende om te verhinderen, dat het water uit de Dockumer Ee in West-Dongeradeel drong, alsmede tot lozing van het overtollige water uit die griet. in de Ee. Zij is sedert lang vervallen. Ter plaatse, waar zij gelegen heeft, staat thans een huis, Damzijl geheeten.

BRANDALOON, voorm. landhuis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. West-Dongeradeel, aan de oostzijde van het d. Nes.

BRANDGUM, d., prov. Friesland. Zie Brantgum.

BRANTGUM of Brandgum, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. ten O. van Holwerd, aan den rijweg van Dockum naar Holwerd, te midden van vruchtbare hooge bouwlanden, op eene terp gelegen.

Dit dorp werd in de oude stukken tot de Holwerder-Zes gerekend. Het heeft door eene opvaart gemeenschap met de Ee, en men telt er 36 h. en 280 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw.

De Herv., die hier ongeveer 270 in getal zijn, behooren tot de gem. Waaxens-en-Brantgum, en hebben hier eene kerk (foto), met een spits torentje.

De R. K., van welke gezindte er slechts 8 op dit d. wonen, worden tot de statie van Dockum gerekend. De 3 Doopsgez., die hier wonen, behooren tot de gem. van Holwerd.

Er is eene school, die gemiddeld door een getal van 30 leerlingen bezocht wordt.

DONGERADEEL (NIEUW-), streek aangespoeld lands, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet West-Dongeradeel, arr. Leeuwarden, kant. Holwerd; palende N. aan de Wadden, O. en Z. aan den Ouden dijk die het van het overige gedeelte van West-Dongeradeel scheidt, W. aan Ferwerderadeel.

Deze streek lands, groot ongeveer 700 bund., bestaat uit den Holwerder-Oostpolder, den Holwerder-Westpolder en den Ternaarder-polder, die in de jaren 1580 en 1590 door den tegenwoordigen zeedijk binnengebragt of ingepolderd zijn.

Men telt in Nieuw-Dongeradeel 1 h., zijnde 1 boerderij. De polders wateren door drie sluizen, op de Noordzee uit.

DONGERADEEL (WEST-) of Dongeradeel Westzijde van de Peasens, griet., prov. Friesland, kw. Oostergoo, arr. Leeuwarden, kant. Holwerd, (1 k. d., 7 m. k., 3 s. d.); palende N. aan de Wadden, O. aan Oost-Dongeradeel, Z. aan Dantumadeel, W. aan Ferwerderadeel.

Zij is de derde griet. van Oostergoo, en heeft haren naam gekregen van hare ligging aan de westzijde van de Peazens of Donger.

Men telt er de volgende 14 d. als: Ternaard, de hoofdpl. der griet.; Betterwerd, Bornwerderhuizen; Bornwerd; Brantgum; Foudgum; Hantum; Hantumer-uitburen; Hantumhuizen; Hiaure; Holwerd; Nes; Raard; Waaxens en Wierum.

Van de vroeger in deze griet. bestaan hebbende adell. staten vindt men er nog Tjessens, te Holwerd; Herwey en Aylva, te Ternaard. Men telt er 5800 Herv., de volgende 7 gem. uitmakende: Foudgum-en-Raard; Hantum-en-Hantumhuizen; Hiaure-en-Bornwerd; Holwerd; Nes-en-Wierum; Ternaard; Waaxens-en-Brantgum, allen tot de klass. van Dockum, ring van Holwerd, behoorende, behalve de gem. van Foudgum-en-Raard, welke tot den ring van Dockum gerekend wordt. Men telt in deze gem. 12 kerken, welke door 7 Predikanten bediend worden.

De Doopsgez. welke in deze griet. 370 in getal zijn, hebben er 2 kerken, te Holwerd en te Vischbuurt bij Ternaard.

R. K. kerken heeft men er niet, maar de 20 R. K., die men er aantreft, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

De weinige Evang. Luth., die er gevonden worden, gaan naar Leeuwarden ter kerke.

Men telt in deze griet. 12 scholen, welke gemiddeld door een getal van 680 leerlingen bezocht worden.

De geheele griet. beslaat eene oppervlakte van 6709 bund. 69 v. r. 13 v. ell., zijnde in het N. meest vruchtbare bouwlanden, in het Z. weilanden. Men telt er 925 h., bewoond door 1252 huisgez., uitmakende eene bevolking van ruim 6200 inw., die zich het meest op graan-, vlas- en aardappelbouw, almede op de veeteelt, toeleggen, terwijl ook eenigen te Wierum en Nes zich met de kustvisscherij generen. Voorts heeft men er 1 jeneverstokerij, 4 koornmolens en 3 cichoreidrogerijen.

Weleer was deze griet. wegens de laagheid en de zwakheid harer dijken aan gestadige overstroomingen onderhevig. Zij werd, onder anderen, deerlijk geteisterd door den watervloed van 1 November 1570 (zie voorgaande art.), doch na dien tijd werden hare dijken veel verbeterd: ook werden in het jaar 1580 de buitenlanden van Holwerd en in 1590 die van Ternaard bedijkt, waardoor Nieuw-Dongeradeel, bestaande uit de Holwerder-Oostpolder, de Holwerder-Westpolder en de Ternaarder-polder, ontstond.

Zoo veel hebben zij aan den oostkant der griet., voor Wierum, Nes en Peazens, verloren; vooral doordien de dijken hier vroeger geheel verwaarloosd werden, uithoofde van de gedurige verschillen tusschen de dijkpligtigen; zoodat zelfs een groot gedeelte van het d. Wierum weggespoeld is, waardoor de kerk, die hier vroeger midden in het d. stond, thans geheel tegen den zeedijk staat.

Het wapen van West-Dongeradeel bestaat uit een veld van azuur (blaauw), beladen met eene golvende bande van zilver, van den regter boven naar den linker benedenhoek nederdalende.

DROEVENDAL, voorm landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. ten N. van Holwerd, 1/4 u. W. van Wierum, waartoe het behoorde.

DYKSLOBBE, voorm. hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. Leeuwarden, kant. Holwerd, 1/2 u. Z. O. van Bornwerd, waartoe het behoorde.

FITZE, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. ten Z. van Holwerd, 1/4 u. N. W. van Hantum.

FOUDGUM, d. prov. Friesland, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 1/2 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. W. ten Z. van Holwerd, op eene terp gelegen, omtrent halverwege Dockum en Holwerd, aan den rijweg en tevens aan de vaart, welke van Brandgum naar de Dockumer Ee loopt.

Men telt er 18 h. en 130 inw., die in de landbouw en voornamelijk de veeteelt hun bestaan vinden. - De inw., die, op één na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Foudgum-en-Raard, welke hier eene kerk (foto) heeft, die in het jaar 1808 nieuw gebouwd is, en op eene terp ligt, van waar men een heerlijk gezigt heeft op de omliggende bouwvelden en weiden. - De enkele Doopsgez., die hier woont, behoort tot de gem. van Holwerd. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 15 leerlingen bezocht.

Voorheen stond hier de state Stinstra, eigenlijk Stienstra, naar het geslacht van dien naam, thans eene landhoeve of boerenplaats, van welke de toren in het begin der vorige eeuw is afgebroken. Ook lag hier de state, thans een zathe, Mellema.

Dit d. heeft in den tachtigjarigen oorlog veel te lijden gehad, en leed ook bij de watervloeden van 1570 en 1717 groote verliezen.

FOUDGUM-EN-RAARD, kerk. gem, prov. Friesland, klass. en ring van Dockum.

Men telt er 240 zielen en zij heeft twee kerken, ééne te Foudgum en eene te Raard. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Johannis, die in het jaar 1597 hier stond.

GERMERHUIZEN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Holwerd. Het behoort tot het d. Hantumer-Uitburen. Zie voorts dat woord.

GETZE, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, 1/2 u. N. O. van Ternaard, welke sedert onheugelijke jaren niet meer bestaat.

HANIA of Hanya, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 20 min. Z. Z. O. van Holwerd, waartoe zij behoorde, aan de Holwerdervaart.

Deze fraaije, op eenen terp gebouwde state is laatst bewoond geweest door Jonkheer Sicco Douwe van Aylva, op wiens begeerte zij na zijnen dood, in het begin deze eeuw, geslecht is. ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans bouwland.

HANTUM, in het Oud-Friesch Hontum en Honthem, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Holwerd, op eenen hoogen terp, tusschen geboomte en bouwlanden gelegen.

Dit d. heeft eene vrij goede buurt, en men telt er, in de kom van het d. 50 h. en, met de overige daartoe behoorende woningen, 65 h. en 380 inw., die in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De inw., die hier, op 13 na, allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Hantum-en-Hantumhuizen, welke hier eene kerk (foto) heeft, die vóór eenige jaren met groote glazen versierd is, en eene kraak of hangzolder gekomen heeft, waar plaats is voor 50 of 60 personen, en geen orgel, maar eenen spitsen toren heeft.

De Doopsgez., die hier 7 in getal zijn, behooren tot de gem. van Holwerd-Blya-en-Vischbuurt. - De R. K., van welke men er 6 aantreft, worden tot de stat. van Dockum gerekend. - De dopschool wordt gemiddeld door een getal van 35 leerlingen bezocht.

Dit d. is de geboortepl. van den Natuurkundige Antonius Brugmans, geb. 22 October 1732, † 27 April 1789, als Hoogleeraar in de wijsbegeerte te Groningen.

HANTUM-EN-HANTUMHUIZEN, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Holwerd.

Men telt er 670 zielen, onder welke 150 Ledematen, en heeft er twee kerken, ééne te Hantum en ééne te Hantumhuizen. vroeger maakte Hantum en Hantumhuizen ieder eene afzonderlijke gem. uit. De eerste, die in de gem Hantum het leeraarambt waarnam, is geweest Rombertus Feyes, die in het jaar 1594 van zijne dienst werd ontslagen. Hiaure werd bij Hantum gevoegd in 1606. Zoo lang had Hantum een eigen Predikant, doch Hantum en Hantumhuizen waren in 1619 reeds gecombineerd; zeer waarschijnlijk is zulks geschied in 1608 of 1609. De eerste Predikant te Hantumhuizen was Balthasar Hydoræus Armenius, die er reeds in 1587 stond, en omstreeks 1590 naar Anjum vertrok.

HANTUMERHUIZEN, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hantumhuizen.

HANTUMER-UITBUREN, verzameling van verscheidene buurten, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zij zijn vijf in getal en worden genoemd: Raardt of Raarderterp, Bierum of Bierumerterp, Medent, Germerhuizen en Nijenhuis. Men telt er 18 h. en 104 inw.

HANTUMHUIZEN, ook wel Hantumerhuizen, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. Z. O. van Holwerd.

Bij de kerk (foto) heeft het eene vrij goede buurt, waar men 35 h. en 260 inw. telt, die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden. Zij zijn allen Herv., en behooren tot de gem. van Hantum-en-Hantumhuizen, die hier eene kerk van eene Gothische bouworde heeft, welke nog eenige teekenen draagt, dat zij vroeger door de R. K. gebruikt is. Zij heeft geen orgel. De stompe toren heeft den vorm van een gewoon huisdak, met twee spitsloopende gevels.

De dorpschool wordt gemiddeld door 30 leerlingen bezocht. - Hier lagen weleer eenige staten, als: Heringa, Popta, Peyma enz.

HARMSMA, ook wel Haensma gespeld, voorm. hofst., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, kant. en 1/2 u. O. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaats, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een stuk lands van ruim 2 bund. groot.

HARNSMA, voorm. hofst. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Harmsma.

HELBADA, voorm. stat., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. ten N. van Holwerd, 1/4 u. Z. van Ternaard.

HERINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. van Holwerd, Z. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een boerenhuis en schuur. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 31 bund. 24 v. r., worden tegenwoordig in eigendom bezeten door den Heer J. P. Idsenga, woonachtig te Hantumhuizen.

HERWEISTRA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Herwey.

HERWEY, Herwei of Herweistra,voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. van Holwerd, bij Ternaard, aan den Heerenweg.

Thans is het, binnen de oude, breede grachten en hoven, een vernieuwd landhuis, dat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte beslaat van 3 bund. 57 v. r. ell., en in eigendom bezeten en bewoond wordt door den Heer Jan Klaasesz., Notaris en Secretaris der Grietenij West-Dongeradeel.

HETTINGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. O. N. O. van Holwerd, 1/4 u. O. van Nes, waartoe het behoorde.

Er bestaan hiervan geene overblijfselen; slechts de naam Hettinga-landen is nog aanwezig, welke gegeven wordt aan ruim 6 bund. bouwland, aan verschillende eigenaars toebehoorende.

HIAURE, ook wel Hijaure, Jaure of Joure, en ter onderscheiding van het vlek van dien naam, veelal de Kleine-Jouwer of Lytse-Jouwer genaamd, in het Fr. Hyouwer, d., prov. Friesland. kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Holwerd. Men telt er, met de daartoe behorende b. Lutkelaard, 18 h. en 115 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt.

De inw., die allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Hiaure-en-Bornwird, die in dit d. eene kerk (foto) heeft. Het is een langwerpig gebouw, met een steenen verwulfsel en den predikstoel aan het eind en van eenen stompen toren voorzien, doch zonder orgel. Aan de kerk en den toren is veel tufsteen.

Weleer had men hier eenige oude staten, waarvan thans geene meer bestaat. De vaart van Ternaard naar de Ee en Dockum, loopt ten westen voorbij dit dorp.

HIAURE-EN-BORNWIRD, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Holwerd.

Men heeft in deze gem. twee kerken, als: ééne te Bornwird en ééne te Hiaure, en telt er 390 zielen, onder welke 50 Ledematen. De eerste, die het leeraarambt in deze gem. heeft waargenomen, is geweest Gerlagus Habbema, die in het jaar 1662 herwaarts kwam, en in het jaar 1665 overleed.

Hiaure werd in 1606 gevoegd bij Hantum; Bornwird bij Foudgum; doch reeds in 1617 werden Hiaure, Bornwird, Foudgum en Raard, door eenen Predikant bediend, dat tot in het jaar 1662 geduurd heeft.

HIJAURE, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hiaure.

HILLENGA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. Z. O. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Hantum, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenhoeve. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 42 bund., worden tegenwoordig in eigendom bezeten door den Heer Mr. Douwe Joan Andries Baron Harinxma thoe Slooten, woonachtig te Leeuwarden.

HOITEMA of Hoytema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene landhoeve, welke, met de daartoe behoorende gronden, beslaande eene oppervlakte van 9 bund. 14 v. r., thans in eigendom bezeten, bewoond en gebruikt word door den Landbouwer S. D. Zijlstra.

HOLWERD, Holwert of Holwierd, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, 2 u. N. W. van Dockum, aan de Zee of de Wadden, tegen over Ameland op eenen vrij hoogen terp of wierde eertijds (wert) gelegen, 1/4 u. gaans van den Noordzeedijk, zijnde hier de gewone overvaart op Ameland. Ook wordt hier eene soort van haventje, ten dienste van de kustvaart gevonden.

Dit oude en zeer aanzienlijke d., welks groote dubbele binnenbuurt met fraaije h. pronkt, is grootendeels bestraat.

Omtrent den oorsprong van den naam deze dorps, is men het niet eens. Sommigen meenen, dat zij is afgeleid van zekeren Holle, met bijvoeging van het woord werd of waerd, dat zoo veel als hoogte of eiland beteekend. Schotanus meent, dat Holle, in het oud Friesch zoo veel als heilig beteekenende, met het bijvoegsel werd of waard, zoo veel te kennen geeft als Heilige-waard. Ons komt het echter waarschijnlijk voor, dat de naam Holwerd eene heilige hoogte moet beteekenen.

Volgens oude verhalen zoude de H. Ludgerus, in de achtste eeuw, hier het Christendom gepredikt, en op eenen wonderdadige wijze eenen blinde, ziende gemaakt hebben, en daardoor deze waard vermaard gemaakt, die daarvan zijnen naam Heilige-waard zoude ontleend hebben.

Men telt er 230 h., bewoond door 335 huisgez., uitmakende eene bevolking van ruim 1700 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw, voornamelijk in den vlas- en aardappelbouw. Ook heeft men er 1 jeneverstokerij en 1 koornmolen; voorheen waren er nog 3 jeneverbranderijen, en in het begin van de achttiende eeuw 3 bierbrouwerijen, doch deze zijn thans niet meer in wezen.

Behalve de landbouw was de visscherij hier voortijds eene der voornaamste neringen, hebbende hier een groot aantal visschers gewoond, die door de naburige zeegaten ras in zee konden komen, doch reeds sedert het midden der vorige eeuw, is dezen tak van nering zoodanig afgenomen, dat zij met het einde der vorige eeuw heeft opgehouden te bestaan.

De landerijen rondom Holwerd, bestaande uit zware klei en zand, zijn meerendeels zeer vruchtbare bouwlanden, kunnende de vruchten daarop gewonnen, door eene vaart naar de Dockumer-Ee, en van daar verder landwaarts worden vervoerd.

De Herv., die hier ruim 1400 in getal zijn, onder welke 220 Ledematen, maken eene gem. uit, welke tot de klass. van Dockum, ring van Holwerd, behoort. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Cornelis Everhardi, die in het jaar 1598 herwaarts kwam, en in het jaar 1602 naar de klass. van Middelstum, doch onzeker naar welke plaats, vertrok. De kerk (foto) is een vrij groot en fraai gebouw, dat in de jaren 1776-1778 geheel vernieuwd en met den toren vereenigd werd, die vroeger afzonderlijk stond, waarna de kerk, den 25 September van laatstgemelde jaar, werden ingewijd werd. De naaldtoren, welke tegenstrijdig met het gewone gebruik, aan de oostzijde van de kerk staat, en vrij hoog en spits is, werd in het jaar 1661 vernieuwd en dient mede tot eene zeebaak. Terwijl de kerk, zoo als wij hier boven gezegd hebben, vernieuwd werd, hielden de Hervormden inmiddels hunne godsdienstoefeningen in het bedehuis der Doopsgezinden, zoodat gedurende bijna drie jaren, de Hervormden vóór-, en de Doopsgezinden nadenmiddag in hetzelfde gebouw godsdienstig bijeenkwamen. Toen nu de nieuwe kerk volbouwd was, bedankte de Leraar der Hervormden de Doopsgezinden in een gepaste leerrede, uit naam der gemeente, en nam op de minzaamste wijze afscheid van hen. De Kerkvoogden lieten het echter hier niet bij blijven, maar besloten eenparig, met voorkennis van eenige stemgeretigde ingezetenen, tot een duurzaam gedenkteeken hunner dankbaarheid, zes zilveren bekers, geschikt om bij de bediening van het Heilig Avondmaal gebruikt te kunnen worden, ten geschenke te geven, en aan dit besluit werd spoedig op eene gepaste wijze voldaan. Op drie van deze bekers, die uitmuntend fraai gewerkt en met nommers van een tot zes geteekend zijn, leest men toepasselijk opschriften, en op de drie andere vindt men het verhaal van de geheele toedragt der zaak. Het kerkhof, rondom de kerk, maakt het hoogste gedeelte van den heuvel uit, en ligt buiten den breeden zeedijk; van daar het gezegde: Te Holwerd worden de mannen op het kerkhof en de vrouwen buitendijks begraven.

De Doopsgez., die hier bijna 300 in getal zijn, behooren tot de gem. Holwerd-Blija-en-Vischbuurt, welke hier eene kerk heeft, zijnde een geschikt gebouw zonder toren of orgel.

De 5 R. K., die hier wonen, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

De dorpschool, zijnde een ruim en aanzienlijk gebouw, wordt gemiddeld door een getal van 200 leerlingen bezocht.

Men heeft er mede een Departement der Maatschappij: Tot Nut van 't Algemeen, dat den 16 Junij 1820 opgerigt is en 20 Leden telt en eene lees-bibliotheek heeft. Ook bestaat er een in laten tijd opgerigt talrijk zanggezelschap.

In het jaar 1421 werd dit d. door brand bijna geheel verslonden, ook onderging het, in het jaar 1515, een dergelijk lot, door den moedwil van de Leeuwarder burgerij, en van twee daarop uitgezonden vaandels soldaten, dewijl Syds Bonga, toen ter tijd de voornaamste in dit dorp, een ijverig voorvechter der Geldersche partij was.

Holwerd is de geboorteplaats van den Sterrekundige Johan Procilides Holwarda, † 22 Januarij 1651, als Hoogleeraar te Franeker, die een werk geschreven heeft, getiteld: de Friesche Sterrekunde, na zijnen door, in 1662, te Harlingen uitgegeven; van den Letterkundige Johannes Pierson, geb. in 1751, † in 1760, als Rector der Latijnsche scholen te Leeuwarden, en van Hans Willem van Aylva, Luitenant-Generaal der Vereenigde Nederlanden, Luitenant-Admiraal van Friesland en Gouverneur van Koevorden, een man van groote bekwaamheid en heldenmoed, die den Lande, in den bloedigen oorlog van 1672 en volgende jaren, uitmuntende diensten heeft bewezen.

Bij dit dorp lagen vroeger zeven adellijke staten of stinsen, als Aylva of Brandsteed, Bolta, Jensma, Hania, Signet, Tjessens en Ypsema, waarvan de state Tjessens nog overig is.

Men heeft er een vermaarde jaar- en paardenmarkt, welke op den Vrijdag tusschen 11 en 17 September invalt.

HOLWERD, kant., prov. Friesland, arr. Leeuwarden; palende N. en O. aan de Noordzee, Z. O. aan de kant. Dockum en Bergum, Z. W. aan het kant. Leeuwarden, W. aan het kant. Berlikum.

Dit kant. bestaat uit de griet. Ferwerderadeel, West-Dongeradeel en Ameland. het beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 21,039 bund. 61 v. r. 60 v. ell., waaronder 20,720 bund. 18 v. r. 75 v. ell. belastbaar land. Men telt er 2293 h., bewoond door 3761 huisgez., uitmakende eene bevolking van ruim 15,000 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw, veeteelt en vooral in de laatste tijden in den aardappelen-, vlas- en cichoreibouw, voor welken laatsten er thans twee cichorei-fabrijken in dit kant. bestaan. Oudtijds bestond hier ook veel visscherij, doch deze is reeds in de vorige eeuw te niet gegaan.

HOLWERD, kerk. ring, prov. Friesland, klass. van Dockum.

Men telt er in de volgende 13 gem.: Holwerd, Anjum, Blija-en-Hoogebeintum, Ferwerd, Hantum-en-Hantumhuizen, Hiaure-en-Bornwerd, Hollum-en-Ballum, Morrha-en-Lioessens, Nes-en-Wierum, Nes-op-Ameland, Nijkerk, Paesens, Schiermonnikoog, Ternaard en Waaxens-en-Brantgum, 18,000 zielen, onder welke 29000 Ledematen. Men heeft er 22 kerken, waarin de dienst gedaan wordt door 15 Predikanten.

HOLWERD-BLIJA-EN-VISCHBUURT, Doopsgez. gem., prov. Friesland, tot de tweede klass. van die prov. behoorende.

Men telt in deze gem. 370 zielen, onder welke 170 Ledematen en heeft er drie kerken, als eene te Holwerd, eene te Blija en eene te Vischbuurt. De eerste, die in deze gem. als vast en gestudeerd Predikant, het leeraarambt heeft waargenomen is geweest F. Hoekstra, die in het jaar 1785 herwaarts kwam, en in het jaar, 1790 naar Zaandam vertrok. Vroeger werd het leeraarambt door zoogenaamde Liefdeprekers waargenomen. het beroep geschiedt door de Leden der gemeente.

HOLWERDER-OOSTER-POLDER, pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. Leeuwarden, kant. Holwerd; palende N. aan de Wadden, O. aan den Ternaarder-polder, Z. aan het binnendijks-land, W. aan den Holwerder-Wester-polder.

Deze pol., die in het jaar 1580 bedijkt is, beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 255 bund. 96 v. r. 27 v. ell., alles schotbaar land; telt 1 h., zijnde eene boerderij, en wordt door een sluis of eigenlijk zoogenaamden duiker, op de Wadden, van het overtollige water ontlast. Het polderbestuur bestaat uit eenen Dijkgraaf en twee Gedeputeerden.

HOLWERDER-WESTERPOLDER, onbehuisde pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. Leeuwarden, kant. Holwerd; palende N. aan de Wadden, O. aan den Holwerder-Ooster-polder, Z. aan de Binnendijkslanden, W. aan de griet. Ferwerderadeel.

Deze pol., die in het jaar 1580 bedijkt is, beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 271 bund. 99 v. r. 91 v. ell., alles schotbaar land, en wordt door eene sluis of duiker, op de Wadden van het overtollige water ontlast. Het polderbestuur bestaat uit eenen Dijkgraaf en twee Gedeputeerden.

HOLWERDER-ZES, dus noemde men oudtijds de dorpen Holwerd, Waaxens, Brantgum, Foudgum, Bornwerd en Raard, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel.

HONTHEM of Hontum, oud Friesche naam van het d. Hantum, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hantum.

HOOGHIEM (HET), voorm. landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. O. van Holwerd, 5 min. Z. O. van Hantum.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een klein huisje, nog Hooghiem of Brandhuistersteed genoemd.

HOOGHOUT, brugje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, 5 min. Z. O. van Hantum, over de vaart.

HORNWIER, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. Z. O. van Holwerd, 1/2 u. N. van Hantum, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene arbeiderswoning. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 5 bund. 51 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer W. van Peyma, woonachtig te Ternaard, en anderen.

HOTSEHIEM, ook wel, ofschoon verkeerdelijk, Hotzehiem gespeld, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. W. van Leeuwarden, kant en 2 u. W. ten N. van Holwerd, 1/4 u. Z. van Wierum, waartoe zij behoorde.

De naam komt in de kohieren niet voor en op het terrein zijn er geene sporen meer van te vinden; zoodat men evenmin de grootte als de egenwoordigen eigenaren der gronden kan opgeven.

HOTZEHIEM, voorm, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hotsehiem.

HOUWIERT, d. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Holwerd.

HOYTEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenhoeve. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van van 5 bund. 83 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer J. D. Zijlstra, woonachtig te Hantumhuizen.

INDIJK, ook voorkomende onder den naam van Yndyk, voorm. zathe, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. W. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Ternaard, waartoe zij behoorde.

Deze zathe beslaat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 25 bund. land. De landerijen behooren thans aan onderscheidene eigenaars en het huis is veranderd in een klein dagloonershuisje.

INIA, voorm. zathe, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. O. van Holwerd, 1/2 u. W. van Nes, van welke thans geene kenteekenen van vroeger bestaan over zijn.

ITSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. ten N. van Holwerd, te Wierum, van welke men de juiste plaats, waar zij gestaan heeft, niet meer weet aan te wijzen.

JAARSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 5 min. ten Z. W. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eenen landhoeve. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 28 bund. 29 v. r., worden thans in eigendom bezeten door de erven A. G. de Boer, woonachtig te Holwerd.

JAURE, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hiaure.

JENSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/4 u. Z. O. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene landhoeve. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 20 bund. 2 v. r., worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene eigenaars.

JOURE, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hiaure.

JOUWER (DE KLEINE) of Lijtse Jouwer, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hiaure.

KEMPEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Keimpema.

KINGMA of Kingema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. O. ten N. van Holwerd, 1/2 u. O. ten N. van Nes, waartoe zij behoorde, aan den zeedijk, W. van het Moddergat.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoorende gronden, beslaande eene oppervlakte van 4 bund. 40 v. r., worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene eigenaren.

Oudtijds moet dit Kingma behoord hebben tot eene der plaatsen, wier eigenaars bij toerbeurten of afwisseling het grietmanschap bekleedden.

LUPKEMA ('T) of Lubkema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. N. ten O. van Holwerd, 1/2 u. W. Z. W. van Nes, waartoe het behoorde.

LUTKELAARD of Lutkeleen, gewoonlijk Lytse-Leu of Lytse-Leue geheeten, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. O. van Holwerd, W. van Hiaure, langs de Ternaardervaart; met 4 h. en ongeveer 20 inw.

MEDDERT of Medwert, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. Z. W. van Holwerd, waartoe het behoort. – Dit geh., bestaat slechts uit 2 boerenwoningen, met 10 inw.

MEDENT, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, aknt. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Holwerd, onder Hantumer-Uitburen. Zij bestaat uit twee boerenzathen, Groot-Medent en Klein-Medent geheeten.

MELLAMA of Mellema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Holwerd, 10 min. N. O. van Foudgum, waartoe zij behoort.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenhuizing. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 10 bund. 10 v. r., worden thans in eigendom bezeten en bewoond door de Weduwe J. Mellema.

MINOLTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. O. van Holwerd, ten O. van het d. Bornwerd.

Het was in de zeventiende eeuw eene fraaije plaats, versierd met eene aanzienlijke, uit het water opgehaalde, huizing, alwaar in 1485 woonde Jw Aylva. In 1547 stierf aldaar Luts Minolsma, de huisvrouw van Sijdtje Aylva, Oldeman te Dockum.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 10 bund. 50 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer Pieter Heringa Cats, woonachtig te Leeuwarden.

MODDERGAT (HET), geh., prov. FRiesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. O. van Holwerd, 1/2 u. N. O. van Nes, waartoe het behoort; met 75 h. en 590 inw., meest visschers.

Bij den hoogen vloed van 3 Februarij 1825 veroorzaakte de aanhoudende zware golfslag vele gaten en inkolkingen, in de glooijing van den dijk bij Moddergat, welke in 1808 van daar tot aan Peazens aanmerkelijk verzwaard en met eene steenen glooijing bezet was.

MONNIKHUIS (GROOT-), ook genoemd Groot-Muntjehuis, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/4 u. Z. W. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 46 bund. 33 v. r., worden thans in eigendom bezeten door de wed. S. P. de Groot cum suis, woonachtig te Holwerd.

MONNIKHUIS (KLEIN-), ook Klein-Muntjehuis genoemd, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/4 u. Z. W. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans een boerderij. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 33 bund. 7 v. r., worden thans in eigendom bezeten door de wed. S. P. de Groot c.s., woonachtig te Holwerd.

NES d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. N. ten O. van Holwerd, door uitmuntende boerenplaatsen omringd.

Men telt er, in de kom van het dorp, 40 h. en ongeveer 280 inw., en, met de daartoe behoorende b. Nessergouw en het Moddergat, 146 h. en 1170 inw., die meest in landbouw , veeteelt en visscherij hun bestaan vinden. Men heeft er eenen korenmolen en eene uitvaart naar de Paesens.

De inw., die er allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Nes-en-Wierum, die hier ook eene kerk (foto) heeft, zijnde een langwerpig vierkant gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel. Deze kerk heeft een houten gewelf, en was eertijds met leijen gedekt, maar nu, even als de toren, met blaauwe dakpannen. Zij heeft geen orgel. De toren heeft een uurwerk en twee klokken.

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 60 leerlingen bezocht. - De kermis valt in op den feestdag van Johannes den Dooper.

NES-EN-WIERUM, Herv. Kerk. Gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Holwerd.

Men heeft in deze gem. twee kerken, als ééne te Nes en ééne te Wierum, en telt er 1700 zielen, onder welke 100 Ledematen.

NESSER-GOUW of Nessergouw, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. O. ten N. van Holwerd, 20 min. N. O. van Nes, waartoe het behoort, een deel uitmakende van het geh. Modder-gat.

NESSER-VAART (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, in eene zuidoostelijke rigting van het d. Nes naar de Paesens loopende, waarin het zich ontlast.

NIJEBUREN, b., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. O. ten N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. ten N. van Dockum, ten Z. W. van Ternaard, waartoe het behoort, langs de Ternaarder-vaart.

NIJEHUIS, boerenhofstede, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Holwerd, onder Hantumer-Uitburen, aan den stroom de Peazens. De daarbij gelegene brug Nyehuister-pijp, wordt er naar genoemd.

OENEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. O. van Holwerd, 3/4 u. O. van Ternaard, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenplaats. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 14 bund. 70 v. r., worden thans in eigendom bezeten door den Heer J. P. Idsinga, woonachtig te Hantumhuizen.

PEYMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/4 u. O. van Holwerd, 1/2 u. N. O. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

POPMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. van Holwerd, 1/4 u. Z. van het d. Nes, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, is er thans niets meer van te zien. De daartoe behoort hebbende gronden worden tegenwoordig door onderscheidene bezeten.

POPTA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 65 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. O. ten Z. van Holwerd, 1/4 u. O. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, war zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenplaats. De daartoe behooird hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 34 bund. 17 v. r., worden thans in eigendom bezeten door het Dr. Popta-Gasthuis te Leeuwarden.

POUTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. ten N. van Holwerd, 1/2 u. N. O. van Ternaard.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene arbeiderswoning. DE daartoe behoord hebbende gronden, worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene personen.

RAARD of Rauwerd, in het oud-Friesch Hrawt d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. ten O. van Holwerd, op eene hoogte of terp, aan den rijweg van Holwerd naar de Hooge- of Klaarkampsterbrug en nabij de Holwerder-vaart, waar langs de polderdijk noordwaarts loopt.

Men telt er, in de kom van het d., 11 h. en 70 inw., en met de verstooid liggende en daartoe behoorende woningen, 22 h. en 130 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw en voornamelijk in de veeteelt. - De landen van dit dorp worden ten Zuiden van Dantumadeel gescheiden door de Ee, en sluiten ten Westen tegen Lichtaard, in Ferwerderadeel.

De inw., die er op 3 na allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Foudgum-en-Raard, welke ook in dit d. eene kerk (foto) heeft, zijnde een langwerpig vierkant gebouw, zonder orgel, doch met eenen spitsen toren, waarin twee klokken. - De 3 Doopsgez., die er wonen, behooren tot de gem. van Dockum. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 14 leerlingen bezocht.

RAARD, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. Z. O. van Holwerd, 1/2 u. Z. O. van Hantum, waartoe het behoort, in den kring van der Hantumer-Uitburen (zie voorts dat woord). Zij bestaat uit 3 h. en 25 inw.

RAARDER-TERP, gewoonlijk genoemd Reader-terp, terp of hoogte, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, waarop de hier vermelde b. Raard ligt.

Volgens sommigen zoude hier vroeger eene state gestaan hebben, is dit zoo, dan moet dit geweest, daar, waar men de borenplaats, aan de stad Dockum behoorende, gelegen is, welke, met de daartoe behoorende gronden eene oppervlakte van 30 bund. 86 v. r.

RAUWERD of Raard, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Raard

RIENCKEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. Z. O. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Hantumhuizen, waartoe het behoorde.

RIENKSMA of Reinxma, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. van Holwerd, 20 min W. van Ternaard.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenplaats. De daartoe beboord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte  van 23 bund. 89 v. r., worden thans in eigendom bezeten, doorden Heer J. P. Idsenga, woonachtig te Hantumhuizen.

ROORDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 5 min. ten W. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerenplaats. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 23 bund. 51 v. r., worden thans in eigendom bezeten door onderscheidene personen.

SCHELTAMA of Scheltema, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 3/4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. ten N. van Holwerd, 5 min. Z. van Wierum, waartoe zij behoorde, aan den zeedijk.

SCHOOR, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. ten O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. N. O. van Holwerd, 1/2 u. N. O. van Ternaard, waartoe het westelijke gedeelte en 3/4 u. W. van Wierum; waartoe het oostelijke gedeelte behoort, aan den Ouden-zeedijk; met 15 h. en 80 inw.

SIBETSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West_dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. N. O. van Holwerd, 1/4 u. N. O. van Ternaard.

Thans is het eene aanzienlijke boerenplaats, welke met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte beslaat van ongeveer 30 bund. en bezeten en bewoond wordt door den bekwamen landbouwer Worp van Peyma, Broeder der orde van den Nederlandschen Leeuw, Assessor der griet. West-Dongeradeel, en lid van onderscheidene wetenschappelijke instellingen

SIGNEDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr., en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 5 min. W. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans een boerenhuis. De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 30 bund., worden in eigendom bezeten door de Wed. A. G. de Boer, woonachtig te Holwerd.

SJUXMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. O. van Holwerd, N. W. van Waaxens.

Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij, voor welke de oude poort der state nog staat.

SPRIENS, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. Z. O. van Holwerd, 1/2 u. W. N. W. van Bornwird.

SPYKER (DE), voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/4 u. O. van Holwerd, nabij Ternaard.

STINSTRA of Stienstra, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Holwerd, 2 min. N. W. van Foudgum, waartoe zij behoorde.

TERNAARD of Ternaad, in het oud Friesch Tonnawerd, Tonawerth of Tunawerth, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. ten W. van Holwerd, 1/4 u. van de Wadden.

Men telt er, in de kom van het d., 70 h. en 480 inw., en met de daartoe behoorende geh. Teiburen, het Schoor en de Vischbuurt 170 h. en 1100 inw., die meest in den landbouw, voornamelijk in de vlas- en aardappelteelt, hun bestaan vinden. Men heeft er voortreffelijke en vruchtbare bouwlanden, alsmede eene eendekooi en eenen korenmolen. Vroeger had men hier ook eene bierbrouwerij.

De Herv., die er 1030 in getal zijn, onder welke 180 Ledematen, maken eene gem. uit, die tot de klass. van Dockum, ring van Holwerd, behoort. De eerste die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Johannes Petri, die in het jaar 1601 herwaarts kwam en in het jaar 1606 naar Bolwarder-Drijland vertrok. De vrij groote en schoone kerk, heeft een fraai orgel. Zij stond voorheen aan de tegenwoordige Vischbuurt nabij dit dorp, doch digter aan zee. Men heeft haar van daar verplaatst, om de toenmalige afspoeling der zee aan dien kant. Deze kerk heeft eenen spitsen toren, een fraai orgel, benevens oude grafsteenen.

De Doopsgez., die er 70 in getal zijn, behooren tot de gem. van Holwerd-Blija-en-Vischbuurt, welke onder dit d. eene kerk heeft in de Vischbuurt.

In het jaar 1837 is te Ternaard eene nieuwe school en onderwijzerswoning gebouwd, worden de school gemiddeld door een getal van 140 leerlingen bezocht.

In of nabij dit dorp waren oudtijds vele aanzienlijke staten of stinsen. Eenige hoogten, wieren genoemd, wijzen nog hare oude standplaatsen aan. Thans vindt men er nog de vernieuwde staten Herwey en Aylva. Ook staat hier het Grietenijhuis, in de kerkbuurt.

Dit d. is de geboorteplaats van den Geschiedkundige Johannes Schrader, geb. in December 1721, † in 1785, als Hoogleeraar in de Welsprekendheid en Geschiedenis te Franeker.

De kermis valt in den 24 Augustus.

TJALMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 1.2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 3/4 u. O. van Holwerd, 20 min. N. O. van Hantumhuizen, waartoe zij behoorde.

De daartoe behoord hebbende gronden worden in eigendom bezeten door den Heer J. P. Idsenga en anderen, woonachtig te Hantumhuizen.

TJESSENS, state. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. O. van Holwerd, waartoe zij behoort.

Deze state wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door Jonkheer Johan Siffo Baron van Harinxma thoe Slooten, Grietman van West-Dongeradeel.

TONNAWERD, oude naam van het d. Ternaard, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Ternaard.

TSIGERA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 5 min. Z. van Holwerd, waartoe zij behoorde.

UILSMAHORN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. O. N. O. van Holwerd, 3/4 u. W. van Ternaard, waartoe het behoort, aan den zeedijk; met 3 h. en ongeveer 20 inw.

UITBUREN (DE) , verzameling van verscheidene buurtjes, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hantumer-Uitburen.

UITBUREN (DE), verzameling van verscheidene buurtjes, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Hantumer-Uitburen.

VELDE (IN-DE-) , geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 7 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. N. O. van Holwerd, 1/2 u. W. van Nes, waartoe het behoort.

VISCHBUURT, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3 u. O. van Holwerd, 1/4 u. W. van Ternaard, waartoe het behoort, aan den ouden zeedijk; met 22 h. en 120 inw.

Dit geh. was oudtijds zeer bloeijend, wegens de visscherij op de Noordzee, zijnde aldaar, volgens overlevering, ongeveer twintig vischscheepen geweest, doch het buitenland geweldig opgroeijende, is het welvaren van deze plaats te gelijk met de vischerij verdwenen; wordende de aangewassene landerijen door de daaromtrent wonende huislieden gebruikt.

Zelfs bestond er vroeger een afzonderlijke Doopsgezinde gem., welke echter sedert lang met Holwerd gecombineerd, de gem. Holwerd-en-Vischbuurt uitmaakt. Het kerkje bestaat nog, wordende daarin twintigmaal ’s jaars dienst gedaan. Het is een oud gebouw, zonder toren of orgel.

Bij dit geh. sloeg, bij den watervloed van Februarij 1825, een gedeelte van het wrak van een oud schip over den dijk en dreef derwaarts.

WAAXENS, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. Z. O. van Holwerd, aan den rijweg van Dockum naar Holwerd, op eene fraaije terp gelegen en tot Holwerder-zes behoorende.

Het is het kleinste dorp van West-Dongeradeel, tellende slechts 11 h. en 70 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden.

De inw., die er, op 25 na, allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Waaxens-en-Brantgum, welke hier eene kerk (foto) heeft, die vóór de Reformatie aan den H. Thomas was toegewijd. Het is een oud gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel.

De 20 Doopsgez., die hier wonen, worden tot de gem. Holwerd gerekend. - De 5 R. K., die men er aantreft, parochiën te Dockum. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 10 leerlingen bezocht. - Voorheen stond hier de state Sjusma. Zie dat woord.

Omstreeks het jaar 1234 werd Botte Reinalda, door Jan Albada op het kerkhof doodgeslagen, omdat hij den voorrang ten offer gehad had, welke Albada oordeelde, hem geenszins toe te komen, hetwelk eene der oorzaken is, waardoor naderhand scheuringen tusschen de Schieringers en Vetkoopers ontstaan zijn.

WAAXENS-EN-BRANTGUM, kerk. gem., prov. Friesland, klass. van Dockum, ring van Holwerd.

Men heeft er twee kerken: ééne te Waaxens en ééne te Brantgum, en telt er 300 zielen, onder welke ruim 40 Ledematen. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Remco Roelofs, die in het jaar 1619 hier in dienst was, en in het jaar 1634 overleed. Thans is de bekende Friesche Dichter R. R. Posthumus hier Predikant.

WEISTRA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel. Zie Herwey.

WIERUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 5 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. O. N. O. van Holwerd, zoodat de kerk, die vroeger midden in het dorp stond, thans tegen den zeedijk aanstaat. Men telt er 121 h. en ongeveer 650 inw., die hun bestaan vinden in de kustvisscherij, waartoe hier 10 schepen gebezigt worden, en in den landbouw.

De inw., die er allen Herv. zijn, behooren tot de gem. van Nes-en-Wierum, welke hier eene kerk (foto) heeft, zijnde een oud gebouw, met eenen stompen toren, doch zonder orgel.

De dorpschool gemiddeld door 70 leerlingen bezocht. - De kermis valt in den 24 Junij.

Dit dorp is de geboortepl. van Ludgerus, den eersten Bisschop van Munster, die ook aan de bekeering der Friezen veel heeft toegebragt. Hij overleed den 26 Maart 789.

WIERUMER-VAART, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, dat in eene noordelijke strekking uit de Peasens naar Wierum loopt.

YDLAARD, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. West-Dongeradeel, arr. en 6 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. O. N. O. van Holwerd, 1/4 u. N. van Ternaard, waartoe zij behoorde. Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boereplaats.