AALTJESMEER, meertje in Friesland, kw. Oostergoo, grietenij Dantumadeel, 1/2 u. Z. W. van Rinsumageest, 1 u. Z. O. van Birdaard, 1 u. N. O. van Oudkerk en 1/2 u. N. van Roodkerk.

AKKERWOUDE of Ackerwolde, fraai d. prov. Friesland, kw. Oostergoo, Griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. N. van Bergum, 1 u. Z. van Dockum, 1/2 u. W. van Dantumawoude, met eene Herv. Kerk, die weleer twee torens had, en thans in combinatie met Murmerwoude door éénen predikant bediend wordt; de R. K. behooren tot de statie van Dockum. Dit dorp heeft eene uitvaart, die door het Dockumermeer in de Woudvaart zoo naar Dockum loopt. Men telt er 550 inw.

AKKERWOUDE-EN-MURMERWOUDE, kerk., gem., prov. Friesland, klass. en ring van Dockum. Het is eene combinatie, welke twee kerken heeft, die door éénen Predikant bediend worden. Zij telt 550 zielen.

b, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Veenwoude.

BIRDAARD, Birdawerd of Birduwerd, in de wandeling Bedaad geheeten, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W ten Z. van Dockum, aan de Ee of vaart van Leeuwarden naar Dockum, die tusschen eene lange buurt door stroomt, en over welke hier eene ophaalbrug ligt.

Dit dorp, het noordelijkste der grietenij Dantumadeel, is rondom in weilanden gelegen, bestaat uit eene buurt en vier kleine buurten, bekend onder de namen Wytsma, de Toerle, de Kolkhuizen en Oldbrandweeren. De buurt aan de zuidzijde van de Ee, is, met de kerk en school, het eigenlijke Birdaard; doch aan de overzijde van de trekvaart is eene aanzienlijke rij huizen van een weinig minder lengte, die tot de kom der gemeente schijnt te behooren, maar eene zoogenoemde uitbuurt is van het dorp Wanswerd in de griet. Ferwerderadeel. Voorheen had men onder Birdaard de staten Groot-Wytsma, Klein-Wytsma en Stylsma. het telt 400 inw. die eene uitgestrekten kaas- en vleeschhandel drijven. men heeft er eenige watertjes; als: het Birdaardermeer, het Brewater, de Healdoor en het Oedzemeer. Tot dit d. behoort ook het Westmerveld of Geestumerveld.

De Herv. behooren tot de gem. van Birdaard-en-Janum, en hebben hier eene kerk (foto). Vroeger had Birdaard eenen afzonderlijken Predikant; maar den 13 April 1607 werd door de klassis de combinatie van Birdaard en Janum besloten, hoewel die nagenoeg 20 jaren later eerst tot stand kwam.

De R. K. behooren tot de statie van Dockum. Er is hier ééne school.

BIRDAARD-EN-JANUM, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Dockum, met twee kerken, eene te Birdaard, en eene te Janum en 450 zielen. De eerste, die in deze combinatie het leeraarsambt bekleed heeft, is geweest Franciscus Haverkamp of Averkamp, die in het jaar 1626 herwaarts kwam en in het jaar 1627 naar Oldeholtpade vertrok.

BIRDAARDERMEER, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, Z. van Birdaard.

BRANDWEREN (OLD-), b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. ten Z. van Dockum, ¼ u. Z. ten W. van Birdaard, waartoe het behoort.

BREEWATER of Brewater, watertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, in het Geestumer- of Westmerveld, 1/2 u. O. ten Z. van Birdaard.

BREWATER, water, prov. Friesland. Zie Breewater.

BROEK (DE-), uitgestrektheid laag heide- en veenachtig land, prov. Friesland, kw. Oostergoo, in het midden van de grietenij Dantumadeel, tusschen de boschrijke dorpen Akkerwoude, Dantumawoude en Veenwoude.

BROEKSTERHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dockum, ¼ u. Z. O. van Dantumawoude, waartoe het behoort.

BUMA of Buwinga, voorm. stins, aan de oostzijde over de kerk van het dorp Driesum, prov. Friesland, griet. Dantumadeel, 4 1/2 u. O. ten N. van Leeuwarden. Alle behoorden vroeger aan het oud adell. geslacht van Buma, dat zich ook wel Bouwema of Bonga schreef, en waarvan twee leden, Hotzer en Willem Buma, als Teekenaars van het verbond der Edelen voorkomen (1).

(1) Men zie J. W. te Water, Historie van het verbond en de smeekschriften der Nederlandsche Edelen, D. II. bl. 263, 265, 272, 308, 309 en D. III. Bl. 496 en 497; Tegenwoordige Staat van Friesland, D. II, bl. 240, en Schotanus, Beschrijving van Friesland tusschen het Flie en de Lauwers.

CAMPUS CLARUS, voorm. kloost., prov. Friesland. Zie Klaarkamp.

CANTERSTATE, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. O. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. ten O. van Driezum, waartoe het behoort, op de Driezumerterp.

Zij beslaat eene oppervlakte van 66 v. r. 70 v. ell. en wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door den Heer Petrus Johannes van Knijff.

CLAARKAMP, voorm. klooster, prov. Friesland. Zie Klaarkamp.

CLARUS-CAMPUS, voorm. kloost., prov. Friesland. Zie Klaarkamp.

DAMWOUDE, d., prov. Friesland. Zie Dantumawoude.

DANTUMADEEL, in het Friesch Donthmadiel, griet., prov. Friesland, kw. Oostergoo, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, (1k.d. 7 k. 4 s. d.); palende N. aan Ferwerderadeel, Oost-Dongeradeel en West-Dongeradeel, O. aan Kollumer-en-Nieuw-Kruisland, Z. aan Achtkarspelen en Tietjerksteradeel, W. aan Tietjerksteradeel.

Deze griet., die van het O. naar het W. 3 u. lang, en van het N. naar het Z. 2 u. breed is, bevat de volgende 12 dorpen: Rinsumageest, Driezum, Wouterswoude, Dantumawoude, Murmerwoude, Akkerwoude, Sybrandahuis, Veenwouden, Birdaard, Roodkerk, Janum en Zwaagwesteinde.

Dantumadeel beslaat eene oppervlakte van 9984 bund. 24 v.v. 64 v. ell. Men telt er 1266 h. bewoond door ongeveer 6200 inw., die meest hun bestaan vinden in de landbouw en veeteelt, hebbende, men hier beste zandgronden, waarop behalve de gewone vruchten, de boekweit en rogge, zelfs ook vlas en koolzaad welig tieren; vele goede veenlanden en houtgewas, terwijl de hooge veenen hier alom tot goed bouwland vergraven zijn.

De Herv., die hier ruim 5400 in getal zijn, maken 6 gemeenten uit, zijnde die van Akkerwoude-en-Murmerwoude, Birdaard-en-Janum, Dantumawoude-Driesum-en-Wouterswoude, Rinsumageest-en-Sybrandahuis, Veenwouden en Zwaagwesteinde, die elf kerken hebben en door zes Predikanten bediend worden. — De Doopsgez. tellen ruim 700 zielen en maken de drie gem. van Dantumawoude, Veenwouden en Zwaagwesteinde uit. — De R.K., van welken men er 90 aantreft, behooren tot de statie van Dockum.

Er zijn in deze griet. 8 scholen, met een gemiddeld getal van 750 leerlingen.

Vroeger had men in Dantumadeel vele adellijke staten, die thans bijna allen verdwenen zijn; als daar waren: Feitema, Albada, Aysma, Buwma, anders gezegd Bonninga, Rinsma-state en Canterstate alle te Driezum; Botnia, Donia, Oenema en Bonga of Buinga-state te Dantumawoude; Eysinga, Melkema, Tjaarda en Juwsma-state te Rinsumageest; Sterkenburg te Sybrandahuis; Schierstins te Veenwouden; Siccama te Roodkerk; Eyssema te Zwaagwesteinde; van welken alleen nog Canter-state, Rinsma-state en Schierstins aanwezig zijn. het beroemde klooster Klaarkamp stond mede in deze griet. tegen over het dorp Sybrandahuis.

De Trekvaart van Leeuwarden op Dockum loopt voor een klein gedeelte door deze griet., en maakt met het Dockumerdiep aan den noordwest- en noordkant ook gedeeltelijk de grensscheiding tusschen Dantumadeel en Ferwerderadeel en Oost-Dongeradeel uit; de Trekvaart van Dockum op Groningen loopt er aan de noordoostzijde door heen. Voorst heeft men er onderscheidene vischrijke wateren, als; het Aaltjesmeer, het Albert-Annesmeer, de Bommerieden, de Bom-Brak, de Groote-Brak, de Kleine-Brak, de Zwarte-Brak, het Dockumermeer, het Driezumermeer, de Houtwielen, het Klaarkampermeer, het Klaaskemeer, de Jantjezee, het Leegemeer, de Lits, de Murk, de Schiersloot, de Woudvaart naar Dockum, de Zandbrekken, en een gedeelte van de Zwarte-Brak en van het groote stroomkanaal de Zwemmer, dat uit het Bergumermeer naar de Nieuwe zijlen strekt. In alle deze wateren onthoudt zich zeer veel gevogelte, waarom in hunne nabijheid onderscheidene vogelkooijen gevonden worden; ook treft men in Dantumadeel nog al wild als hazen, patrijzen enz. aan.

De Rijweg van Leeuwarden naar Dockum loopt van Veenwouden, over de Valom en Murmerwoude, midden door Dantumadeel, waar men bovendien nog verschillende andere zijwegen aantreft.

Midden door deze griet. loopt mede eene hoogte en breede zandrug, waarop de voornaamste dorpen liggen. het land ten N.W. en Z. van dezen zandrug is over het geheel vlak, laag en hier en daar veenachtig; men treft daar tusschen echter goede weilanden aan.

Ten gevolge van den sterk ingekomen vloed en van de opzetting des binnenwaters, werd, bij den watervloed van Februarij 1825, het westelijk gedeelte van Dantumadeel door den hooggestegen stroom onder water gezet.

Het wapen van Dantumadeel is in tweeën gedeeld door eene perpendiculair loopende haar, het bovenste gedeelte van azuur, het onderste deel van goud, beladen met eenen lopenden vos of haas, even als de grond en lucht, van natuurlijke kleur.

DANTUMAWOUDE of Damwoude, ook wel Dantumerwolde, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N.O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. van Dockum, te midden van bouwlanden en geboomte; ook zijn de hornlegers der huizen, wegen en bouwlanden hier zeer aangenaam met velerlei geboomte beplant.

Men telt er, met de gedeeltelijk daartoe behoorende b. Valom, 700 inw., die veel cichorij, rogge, boekweit enz. bouwen.

De Herv., die hier 460 in getal zijn, behooren tot de gem. Dantumawoude-Driezum-en-Wouterswoude, en bezitten hier eene hooggelegen kerk (foto), met eenen stevigen vierkanten toren, van uurwerk en slagklok voorzien, en met eenen ouderwetschen huisgevel, met hangtorentjes en pilaartjes, opgemetseld. Daartegenover is de fraaije pastorij.

De Doopsgez. van welken men er 180 heeft, maken met die uit de naburige dorpen eene gem. uit, die 500 zielen telt, en hier eene eenvoudige kerk (foto) hebben.

De R.K., van welke men er 10 telt, behooren tot de sta. van Dockum.

De dorpsschool wordt gemiddeld door 130 leerlingen bezocht. Vroeger had men er de staten: Bonga of Buinga, Botnia, Donia en Oenema, van welken echter thans geene meer bestaat; ofschoon het nette landhuis en beplantingen van de familie Bergsma, de buurt van het dorp versiert.

Men heeft hier eene trekvaart, die uit de vaart van Dockum naar Stroobos tot aan de hooge landen loopt. Weleer werd in de nabijheid van dit d. veel turf gegraven. doch de voorraad daarvan was reeds voor het einde der vorige eeuw geheel verdwenen.

DANTUMAWOUDEN-DRIEZUM-EN-WOUTERSWOUDE, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Dockum. Het is eene combinatie, welke drie kerken heeft, als: eene te Dantumawoude, eene te Driezum en eene te Wouterswoude. De eerste, die hier het leraarsambt heeft waargenomen, is geweest Thomas Alberti, die in het jaar 1605 van hier naar Grootegast is vertrokken. De drie gem. bevatten ruim 1600 zielen.

DANTUMERWOLDE, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo. Zie Dantumawoude.

DIEPSWAL, oude naam van de buurt Veenwoudsterwal, behoorende tot en gelegen 1/2 u. Z. W. van het Friesche dorp Veenwouden, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 3 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. W. van Dockum. Zie Veenwoudsterwal.

DOCKUMER-MEER, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. Z. W. van Dockum.

DONIA of Dinya, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Dantumadeel, in het d. Dantumawoude.

DRESUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Driezum.

DRIESUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Driezum.

DRIEZUM, Driesum of Dresum, d. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dockum, aan den hoofdweg dezer griet.

Het is eene zeer vermakelijke plaats, welke met de daartoe behoorende buurten, Oostwoude en Driezumerterp, 450 inw. telt, die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt; zijnde de landerijen rondom de huizen fraaije bouwlanden, doch de verder afgelegene hooi- en weilanden.

De Herv., die hier wonen, behooren tot de gem. van Dantumawoude-Driezum-en-Wouterswoude. De kerk (foto) is voor eenige jaren geheel vernieuwd.

De R. K., welke er wonen, behooren tot de statie van Dockum. Men heeft er een dorpschool.

Onder dit d. lagen weleer de staten, Feitama, Albada, Aysma, en Buma, anders gezegd Boninga; thans heeft men er nog Rinsma-state (foto) en Canter-state.

Dit d. is de geboorteplaats van Willem Buma of Bonninga, een der teekenaars van het verbond der Edelen en van zekere Geertruida, die door Fredericus, den eersten Abt van Mariëngaarde, werd aangesteld, om het opzigt te hebben, over de andere kloosters, die hij daaromtrent had ingewijd.

DRIEZUMERMEER, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. N. van Driezum.

DRIEZUMERTERP, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. O. van Dockum, 1/2 u. N. O. van Driezum, waartoe het behoort.

In deze b. ligt ook de adell. state Canter-state.

DRIEZUMERZIJL, sluis, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Dantumadeel, 3/4 u. N. ten O. van Driezum.

Zij dient om het water van deze en andere griet. op het Dockumerdiep te ontlasten.

EISINGA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Eysinga.

ESINGA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Eysinga.

ESINGE, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Eysinga.

EYSINGA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, 3 min. O. van Rinsumageest, waartoe zij behoort.

Deze stat. is grootendeels gesloopt, doch maakt thans eene aanzienlijke boerderij uit. De daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 44 v. r. 2 v. ell. beslaande, worden in eigendom bezeten door de Armvoogden van Rinsumageest.

GEEST (DE), d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Rinsumageest.

GEESTMER-DIEP of Geestumerdiep, water in Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, dat, 5 min. benoorden Rinsumageest, uit de trekvaart naar dat d., voortkomt, en met eene noordoostelijke rigting naar het Dockumermeer loopt, waarin het zich ontlast.

GEESTMERVELD, laag veenachtig land, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Geestumerveld.

GEESTUMERDIEP, water in Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Geestmerdiep.

GEESTUMERVELD, Geestmerveld of Westmerveld, groote uitgestrektheid laag en veenachtig land, tusschen de Dockumer-Ee en de Murk, bewesten het d. Rinsumageest, griet. Dantumadeel, kw. Oostergoo, prov. Friesland.

GERRITGAUKENSPOLDER, voorm. pold., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. Leeuwarden, kant. Dockum, onder het d. Birdaard.

Deze pold. waarvan de naam zelfs niet bij oude lieden bekend is, schijnt in vorige tijden bedijkt te zijn geweest en komt op de oudste kaarten der provincie Friesland onder die benaming voor. Aan de oost- west- en zuidkant was zij door het Rinsumaveld ingesloten, en paalde N. aan de Ee. Geringe sporen van eenen voormaligen dijk zijn misschien aan den noordkant voorhanden. Zij schijnt van eene vrij groote uitgestrektheid geweest te zijn, en lag Z. van de Ee, nagenoeg tusschen de helft van de Klaarkampsterbrug en het d. Birdaard.

HEALBIRD, landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. N. O. van Dockum, 3/4 u. W. N. W. van Roodkerk, in de b. Healbird.

Dit landh. beslaat, met de daartoe behoorende gronden, eene oppervlakte van 30 bund. 25 v. r. 80 v. ell., en wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door de erven van Gerben Ædzes van Dijk.

HEALDOOR, stuk mied land, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. van Birdaard.

In het midden der zestiende eeuw komt het in een oud kerkbek voor als benaming van een stuk der kerke- en pastoriemieden.

In 1542 behoorde tot de prebende te Rinsumageest, een stuk miedland, groot zes pondematen, hetwelk destijds gebruikt werd bij zekere Reinier Thoe Heldoer, landzate van Claarcamp. Het is waarschijnlijk, dat de Healdoor de benaming van dezen gebruiker ontleend heeft, doch dat die gebruiker zelf, blijkens het woordje thoe zijnen naam van eene andere plaats Healdoor genoemd, ontleende.

HEEMSTRA of Hiemstra, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, 1/2 u. N. W. van Roodkerk, waartoe zij behoorde.

Ter plaatse, waar het gestaan heeft, ziet men thans weiland. De daartoe behoord hebbende gronden worden thans in eigendom bezeten door den Heer J. D. C. Stöcker, woonachtig te Leeuwarden.

HERTOGSLAAN, rijweg, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, Z. van Akkerwoude.

HIJANUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Janum.

HOOGEBRUG (DE), brug, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Klaarkamsterbrug.

HOUTWIEL, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. N. van Zwaag-Westeinde, met de Groote-Brok in verbinding staande.

HOUTWIELEN (DE), meren, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. N. W. van Veenwouden, door de Lange- en Korte-Suaweg met het Zwartebroek, door de Yzingensloot met de Kleine-Poelen, en door de Monnike-sloot met de Murk in verbinding staande.

IJSINGA-STATE, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Eysinga.

JAANUM, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Janum.

JANTJES-ZEE of Jantje-zee, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/2 u. Z. van Dockum, 1/2 u. N. van Dantumadeel, hetwelk door eene sloot met de Woudvaart in verbinding staat.

JANUM of Hijanum, oudtijds Jawsum, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 u. N. N. O. van Leeuwarden kant. en 1 1/2 u. W. van Dockum, in het N. der griet. over de Ee, welke er ten Z. langs schiet, terwijl het overigens geheel door Ferwerderadeel is ingesloten.

Het is het kleinste en vruchtbaarste d. van de griet. Dantumadeel, tellende slechts 100 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw en veeteelt. De grond is er schoone en hooge klei, alom met terpen voorzien, hier vlieterpen genoemd; ook heeft men eene goede gelegenheid om met rijtuigen of vaartuigen naar Ferwerd, Dockum, Leeuwarden enz. te komen, want Janum heeft ook eene bijzondere vaart, die zich in het Zuidoosten in de Ee ontlast, en ten Zuidwesten van het d. doorloopt, tot aan Reitsum in Ferwerderadeel.

De Herv., die hier wonen, behooren tot de gem. Birdaard-en-Janum, welke hier eene kerk (foto) heeft.

De R. K., welke men er aantreft, worden tot de stat. van Dockum gerekend. - Men heeft er eene school.

JARICHSMA, hofstede, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dokkum, even N. O. van Driezum, waartoe zij behoort.

KLAARKAMP, Klaerkamp, in het Latijn Clarus Campus, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 15 min. N. W. van het d. Rinsumageest.

Het ontleende zijnen naam van zekere weduwe Klara, die het op haar eigen kosten gesticht had.

Schotanus en anderen stellen de opkomst van dit klooster in het jaar 1165. Emo, Abt van Wittewierum, vermeldt zulks insgelijks op dat jaar; anderen stellen die in het begin der dertiende eeuw. Wat hier ook van zij, dit is zeker, dat het klooster, bewoonbaar gemaakt zijnde, door de Bernardiner- of Cisterzienzer Monniken is betrokken geworden, zijnde deze de eersten van die orde, die in Friesland zich nedergezet hebben. De eerste Abt, den Monniken van Klaarkamp toegezonden, was uit de abdij Rittershausen, niet verre van Brunswijk.

Dit klooster was ongemeen rijk in goederen , en werd bij eenen openen brief van 26 September 1333, door Willem III, Graaf van Holland, bevoorregt met de vrijheid van tollen door zijne landen, voor alle waren en levensmiddelen, tot het klooster behoorende.

Wijders verhaalt men, dat deze abdij in den beginnen van haren bloei vermaard geweest is, door den stichtelijken wandel der kloosterlingen, blijkende, onder anderen, uit de onderscheidene klooster, die uit dat van Klaarkamp hunnen oorsprong genomen hebben, te weten: twee nonnenkloosters, Sion en Genezareth of Nazareth, en drie mannenkloosters, als: Oldeklooster of Bloemkamp, St. Bernardklooster te Aduard en het klooster Jerusalem of Gerkesklooster. Eindelijk is nog opmerkelijk, dat de Abten van Klaarkamp van ouds onder de Prelaten de eerste plaats op de gemeenelandsvergadering bekleed hebben.

Het bevatte in zijnen omtrek 42 pondematen (15 bund. 43 v. r. 23 v. ell.) lands binnen de buitenste gracht, en heeft, naar men verhaalt, weleer drie grachten en drie poorten gehad. Het gebouw, met zijn toebehooren is reeds voor vele jaren afgebroken; doch met ziet er nog de overblijfselen van eenen ouden singel, binnen welken drie boerenplaatsen besloten liggen, die in eigendom bezeten worden en bewoond worden door Halbe Johannes Halbesma, Tjebbe Eelser en Johannes Rengers Hesling.

De monniken, dezer abdij hadden in de binnenlandsche onlusten, tusschen de Schieringers en Vetkoopers, veel deel genomen. Zich houdende aan de zijde der eerstgenoemden, die in Westergoo meest de overhand hadden, en vermits de Benedictijnen van het klooster Foswerd in Ferwerderadeel daarentegen de partij der Vetkoopers waren toegedaan, dat dit tusschen de Geestelijken dezer beide, nabij elkander gelegene, kloosters eene groote verbittering, zoo als men zulks breeder kan vermeld vinden op de art. Foswerd.

KLAARKAMPER-BRUG, klaarkampster-brug of Hooge-brug, brug, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/2 u. N. van Rinsumageest, over de Ee of Trekvaart van Leeuwarden op Dockum; aldus genaamd naar het voorm hier nabij gestaan hebbende klooster.

KLAARKAMPER-MEER of Klaarkampster-meer, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 5 min. N. W. van Rinsumageest.

het heeft zijnen naam ontleend van het nabij gelegene Klaarkampsterklooster, en staat door de Meersloot in verbinding met de Ee of Dockumer-trekvaart.

KLAARKAMPSTER-BRUG, brug, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Klaarkamper-brug.

KLAARKAMPSTER-MEER, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Klaarkamper-meer.

KLAASKE-MEER, voorm. meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, hetwelk door de Woudvaart, met het Albert-Annes-meer en het Dockumer-meer in verbinding staat, doch thans niet meer aanwezig, maar verland is.

KLAERKAMP, voorm. Kloost. Prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Klaarkamp.

KLAREKAMP, voorm. Kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Klaarkamp.

KOLCKHUIZEN, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Kolkhuizen.

KOLKEN (DE), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, W. van de Driezumermeer, 1/3 u. N. van Driezum.

KOLKHUIZEN of Kolckhuizen, geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 u. N. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. W. ten Z. van Dockum, 1 1/4 u. O. van Birdaard.

LEEGE-MEER, water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, uitmakende de verbinding tusschen het Aaltjesmeer en Zwartehoek, loopende noord- en zuidwaarts.

LITS (DE) of de Litz, meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/2 u. Z. W. van Akkerwoude, dat door de Schiersloot met de Muyse-Rijd en door de Galgesloot met de Murk in verbinding staat.

LYDENBURG, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, 1/4 u. van Roodkerk, waartoe zij behoorde.

MEERSLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, Z. van Dockum, in eene oostelijke rigting van de Woudvaart naart de Groninger-trekvaart loopende.

MELCKAMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. W. van Dockum, 3 min O. van Rinsumageest, waartoe zij behoorde.

Deze state was met een uit het water opgehaald huis versierd, dat reeds in het begin der vorige eeuw gesloopt is, als wanneer de boven en plantaadjen versmolten zijn in die der state Eysinga. Zie dat woord.

MONNIKESLOOT (DE), water, prov. FRiesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, uit de Hout-Wielen, in eene zuidelijke rigting naar Veenwoudsterwal loopende.

MOORDENAARSWOUDE, volgens sommigen de eigenlijke naam van het d. Murmerwoude, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Murmerwoude.

MUIZENRIJD, Muyzeried, Mutserijd, Muysseryd of Muysseraed, meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/2 u. W. van den Valom, dat, uit de vaart tusschen de grietenij Dantumadeel en Tietjerksteradeel komende, zich in de vaart naar Veenwoudsterwal ontlast.

MURMERWOUDE of Mormerwolde en bij verkorting Mormwolde, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet, Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. van Dockum.

Eenigen willen, dat deze naam, van tijd tot tijd verbasterd, eigenlijk Moordenaarswoude zoude moeten wezen, omdat de H. Bonifacius om zijne evangelieprediking, aldaar vermoord zoude zijn.

Dit d. is zeer fraai beplant, zich ten Zuiden verre uitstrekkende tot aan de Valom en ten Noorden tot aan de Woudvaart. Van hier gaat een weg naar Dockum, de Lage-Weg genoemd, die des zomers bruikbaar is, doch door het winterwater onderloopt. Zuidwaarts loopt de weg naar de Valom, en van daar naar Tietjerksteradeel en Kollumerland. In de zuidelijke bouwlanden liggen verscheidene verstrooide plaatsen, die mede onder dit dorp behooren, dat echter niet groot is, tellende het, met het gedeelte van het geh. Valom, dat hiertoe behoort, te zamen genomen, 70 h. en ruim 410 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan vinden.

De Herv., die er op 5 na allen Herv., zijn, behooren tot de gem. van Akkerwoude-en-Murmerwoude, die hier eene kerk (foto)heeft, zijnde een oud gebouw, met eene stompen toren, doch zonder orgel. In 1819 hebben de Heer Klaas Steuses van Kleffens en zijne vrouw Reinskie Hermanus Botma, aan deze kerk eenen fraaijen predikstoel geschonken.

De R. K., van welke men er 5 aantreft, worden tot de stat. van Dockum gerekend.

Men heeft in dit d. geen school, maar de kinderen genieten onderwijs te Akkerwoude.

MUYSSERIED (DE), meertje en water, prov. Friesland, kw. Oostergoo. Zie Muizeryd.

OENEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 5 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Dockum, 10 min. N. van Damwoude, waartoe zij behoorde,

OLBRANDWEEREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 ½ u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. ten Z. van Dockum, 1/4  u. Z. W. van Birdaard, waartoe zij behoort.

OOSTWOUDE, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 ½ u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dockum, 5 min. O. van Driesum, waartoe zij behoort; met 19 h. en 80 inw.

OPHUISTRA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dockum, nabij Driezum, waartoe zij behoorde.

RINSMA, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. ten O. van Dockum, 5 min. O. van Driezum, waartoe zij behoort.

Deze state wordt thans in eigendom bezeten en bewoond door den Heer Douwe Jan Vincent Sytzama, Grietman van Dantumadeel, die haar voor twee jaren in moderne stijf heeft doen vernieuwen.

RINSMA, state, prov. Friesland; kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. O. van Dockum, nabij Dantumawoude, waartoe zij behoorde.

De daartoe behoord hebbende gronden, worden thans in eigendom bezeten door den Heer Pieter Broers Plantinga, woonachtig te Leeuwarden.

RINSUMAGEEST, in het oud Friesch Renismagast, Reenkismagast en Rijnsmergeest, ook wel bij verkorting enkel Geest genoemd, d. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en ruim 1 u. Z. W. van Dockum.

Het is eene zeer aangename plaats, vooral om hare ligging in het geboomte, terwijl vele schoone huizen, ten Zuiden en Noorden van het vaarwater de Murk, deze plaats versieren. Men telt er 116 h. en 750 inw., die meest hun bestaan vinden in den landbouw. ten W. en Z. is het land zeer laag, doch in het O. heeft men goed bouwland. Waarschijnlijk heeft de hoogliggende streek van den zandgrond, van ouds Geestgrond genoemd, aanleiding tot den naam gegeven.

Dit dorp heeft aan de Noordzijde door eene trekvaart, die in het jaar 1648 aangelegd is, gemeenschap met de Ee, en den 3 Augustus 1649 werd door de Staten van Friesland octrooi verleend, tot het aanleggen van eenen rijweg van Rinsumageest naar Birdaard en Oudkerk.

De Herv., die er 650 in getal zijn, behooren tot de gem. van Rinsumageest-en-Sybrandaburen, welke hier eene kerk (foto) heeft, die vóór de Reformatie aan den H. Johannes den Dooper toegewijd was. Er was in deze kerk ook eene vikarij. Het is een zeer oud en merkwaardig gebouw, dat een dubbel dak heeft en aan de westzijde van het dorp geheel afzonderlijk staat. Deze kerk pronkt met eenen stompen toren en is van een orgel voorzien, dat onlangs geheel vernieuwd is.

De Doopsgez., die men er 60 aantreft, behooren tot de gem. van Dantumawoude.

De 20 R. K., welke er wonen, worden tot de stat. van Dockum gerekend. - De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 80 leerlingen bezocht.

Men had vroeger onder dit d. de adell. staten Eysinga, Melkama en Tjaarda, benevens de hofstede Lautema, thans allen Afgebroken. Noordwest van dit d., aan de Ee, lag ook weleer het oude vermaarde klooster Klaarkamp, zie dat woord.

Rinsumageest is de geboorteplaats van Woperus, bijgenaamd Thaborita, die eerst Pastoor in zijne geboorteplaats en later Prior van het Reguliere klooster Thabor, nabij Sneek, was. Hij heeft eene kronijk van Friesland geschreven, uit drie boeken bestaande, die met den oorsprong van dat volk begint en met het jaar 1535 eindigt.

Men heeft er eene jaarmarkt, in de maand September en eene paardenmarkt op den eersten Vrijdag in September.

Den 22 Augustus 1840 is hier door het onweder brand ontstaan in eene grutterij, welke, niettegenstaande alle aangebragte hulp, geheel is afgebrand.

RINSUMAGEEST-EN-SYBRANDAHUIS, kerk. gem., prov. Friesland, klass. en ring van Dockum; met twee kerken, als: ééne te Rinsumageest (foto) en ééne te Sybrandahuizen. Men telt er 920 zielen, onder welke 100 Ledematen. De eerste, die hier het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Reinier Jacobs, die in het jaar 1565 hier als Vicarius diende en in het jaar 1567 naar Oost-Friesland vlugtte.

ROODKERK, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, aan de Zwarte-Broek op de westelijke grenzen der grietenij, tusschen poelen en lage veenlanden.

Men telt er, met de buurtjes Healbird, de Seijewier en de Weerburen, 110 inw., die meest in den landbouw en veenderij hun bestaan vinden.

Dit d. loopt met zijne bouwlanden westwaarts aan, tot aan de Trynwoude. het overige land is laag en veenig, tot laag hooiland dienende, en doorsneden met vele wateren, welke bijzonder vischrijk zijn, en dikwijls door de liefhebbers worden bezocht, als het Aaltjesmeer, het Leegemeer enz.

De Herv., die er wonen, behooren tot de gem. van Oudkerk-en-Roodkerk, die hier eene kerk heeft, zijnde een klein en zeer oud gebouw, zonder toren of orgel.

SAAKMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2  u. N. O. van Leeuwarden, kant. en ruim 1 u. van Dockum, onmiddelijk W. aan het d. Akkerwoude, waartoe zij behoort.

SANDBREKKEN (DE), meer, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4  u. Z. van Sybrandahuizen, welke N. W. met het Klaarkampster-meer, N. met de trekvaart naar Rinsumageest, Z. O. met die zelfde vaart en ten Z. met de Murk in verbinding staat.

SCHIERMONNIKOOG, voorm. landh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 1/2 u. Z. Z. W. van Dockum, 1/2 u. Z. W. van Veenwouden, waartoe zij behoorde.

SCHIERSLOOT (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, in de Lits zijnen oorsprong nemende en met eene zuidzuidoostelijke strekking naar de Houten-wielen loopende.

SCHIERSTINS, stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. ten W. van Dockum, in Veenwouden.

Deze stins (foto), welke vroeger aan het Klaarkamper-klooster behoorde en een lusthof der Abten van dit klooster was, heeft fraaije plantsoenen. Laatstelijk is zij bewoond en verbouwd door wijlen den Heer T. Feenstra, Burgemeester ven Leeuwarden.

SICKEMA, Sickama of Siccama, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/4 u. N. O. van Leeuwarden, 1/2 u. N. W. van Roodkerk, waartoe zij behoorde. - Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, is nog de heuvel of wier overig.

SIJEWIER of Sijawier, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, 3/4 u. N. W. van Roodkerk.

SIONSBERG, voorm. uithof van het Premonstratenser-Nonnenklooster Sion, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, 1/4 u. O. Z. O. van Dockum.

Voor dezen werd hier jaarlijks op Palmzondag met veel plegtigheden een Mariabeeld, van was gemaakt, omgedragen, met zulks eene toeloop van menschen, dat te Dockum naauwelijks bier of brood te bekomen was. Te gelijkertijd werd dan aan de Heilige Maagd was en vlas geofferd, waaruit het spreekwoord ontstond: „de Lieve Vrouwe van ten Berge heeft alzoo lief vlas als garen." In later tijd werd dit heiligdom in eene boerenplaats herschapen, die nog heden Sionsberg of de Berg-plaats wordt genoemd. Zij beslaat eene oppervlakte van 48 bund. 80 v. ell., en wordt in eigendom bezeten door Mejufvrouw A. C. de Vries, woonachtig te Dockum.

STERKENBURG, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. W. Z. W. van Dockum, 10 min. Z. van Sybrandahuis, waartoe het behoorde, op eene hooge wierde.

Ter plaatse waar het gestaan heeft ziet men thans eene terp, De daartoe behoord hebbende gronden, beslaande eene oppervlakte van 4 bund. 40 v. r. 80 v. ell., worden thans in eigendom bezeten door Johannes Jans Sikkema, woonachtig te Akkerwoude.

STYLSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. Z. W. van Dockum, Z. W. van het d. Birdaard, waartoe het behoorde.

SYBRANDAHUIS, Sibrandahuis, ook Sybrandahuizen geschreven, in het oud-Friesch Sibrenhuws, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. W. Z. W. van Dockum, nabij de Ee.

Men telt er 28 h. en 180 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden. De lage landerijen, die zich verre in het Oosten naar Dockum en zelfs over de Ee, onder den naam van de Keegen, uitstrekken, bestaan uit wei- en hooilanden. Dit dorp heeft geen vaart, maar alleen eenen rijweg, die omtrent 1130 ell. lang is, en Oost aan naar eenige huizen in het land loopt, die hier onder behooren.

De inw., die er, op een na, allen Herv. zijn, behooren tot de gem. Rinsumageest-en-Sybrandahuis, welke hier eene kerk heeft, zijnde een oud vierkant steenen gebouw, zonder toren of orgel. - De enkele Doopsgez., die er woont, wordt tot de gem. van Damwoude gerekend. - Men heeft in dit d. geen school, maar de kinderen genieten onderwijs te Rinsumageest.

Vroeger stond hier het oude huis Sterkenburg, waarvan alleen de wier overig is.

SYEWIER, hoeve, prov. Friesland, kw. Oostergoo, in Dantumadeel, Zie Sijewier.

TERPEN (DE DRIE-), geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1/2 u. Z. W. van Dockum, 3/4 u. N. van Akkerwoude, waartoe het behoort, aan het Dockumer-meer.

TIARDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Tjaarda.

TIERE, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Onze-Lieve-Vrouw-te-Berg.

TJAARDA, Tiarda, Tjaerda of Tzjaarda, ook wel Thiarda, Thyarda en Tyaerda gespeld, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 1/2 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en ruim 1 u. Z. W. van Dockum, tusschen de kerk en de b. van Rinsumageest, waartoe zij behoorde.

Deze state was het stamhuis van het Friesche geslacht Tjaarda, uit hetwelk vele voorname staatkundigen en krijslieden bij de Friesche geschiedschrijvers met lof vermeld worden en waaruit ook de Teekenaar van het verbond der Edelen Schelte Tjaarda gesproten was (1). Zij is in het jaar 1836 afgebroken. Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans bouwland.

(1). Zie J. W. te Water, Historie van het Verbond en Smeekschriften der Nederlandsche Edelen, St. III, bl. 332 en 333.

TJAERDA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel. Zie Tjaarda.

TOERLE (DE), geh., prov. FRiesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 2 1/4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. W. Z. W. van Dockum, 1/2 u. Z. van Birdaard, waartoe het behoort.

VALOM (DE), geh., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 u. Z. van Dockum, 3/4 u. Z. van Murmerwoude, waartoe het gedeeltelijk behoort, en 10 min N. W. van Zwaagwesteinde, waartoe het andere gedeelte gerekend wordt.

VEENWOUDEN of Veenwolden, ook wel een Feenwolde gespeld, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. van Dockum.

Dit dorp ontleent zijnen naam van de daar liggende veenlanden en het fraaije geboomte, dat men er aantreft. het is een der schoonste en grootste dorpen van dit oord, dat in de nette kerkbuurt 750 inw., en met de b. Veenwoudsterwal, 1000 inw. telt, die meest in de landbouw en veeteelt hun bestaan vinden. Ook heeft men er 2 scheepstimmerwerven. Ten N. en W. zijn vele lage landen, veenen en wateren, en aan den oostkant heeft men er veel landbouw.

De Herv., die er 900 in getal zijn, onder welke 50 Ledematen, maken eene gem. uit, welke tot de klass. van Dockum, ring van Kollum, behoort. Veenwouden was vroeger kerkelijk met Akkerwoude en Murmerwoude vereenigd. De eerste, die deze combinatie bediend heeft, was Heinsius Hermannus Drogeham, die in het jaar 1656 overleed. In het jaar 1755, tijdens de dienst van Petrus Dreas, bekwam Veenwouden echter eene afzonderlijken Predikant in Johannes Folkertsma, die in het jaar 1791 emeritus werd. Vroeger stond de kerk (foto) meer westwaarts dan de tegenwoordige, die in het jaar 1648 in het midden der buurt gebouwd is. De kerk en predikantswoning zijn in het jaar 1834 aanmerkelijk hersteld, waartoe uit het fonds voor noodlijdende kerken eene gift van 600 guld. is bijgedragen.

De Doopsgez., maken eene gem. uit, van welke de kerk te Veenwoudsterwal staat. De eerste gestudeerde Leeraar, die hier gestaan heeft, is geweest H. J. Bouman, die in het jaar 1835 van Makkum herwaarts kwam en er nog staat. Het beroep geschiedt door den kerkeraad.

De R. K., die er zijn, parochiëren te Dockum. - Men heeft er eene school.

Niet ver van de kerk ligt de voorm. stins Schierstins, tegenwoordig eene buitenplaats, welke niet weinig tot verfraaijing van dit dorp bijdraagt.

VEENWOUDSTERWAL, oudtijds Diepswal, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. van Dockum, 1/4 u. Z. W. van Veenwouden.

In deze aanzienlijke buurt staat de Doopsgez. kerk der gem,. Veenwouden, zijnde een net gebouw, zonder toren of orgel.

WEERBUREN, b., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 1 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 2 u. Z. W. van Dockum, 10 min. N. W. van Roodkerk, waartoe het behoort.

WESTMERVELD of Geestumerveld, uitgestrekte streek lage landen, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, onder Birdaard, van waar zij zich ten O. tot aan Rinsumageest en ten Z. tot aan de Murk uitstrekt.

Het Westmerveld heeft op zich zelf eenen goeden vruchtbaren grond, doch het ligt zoo laag, dat het doorgaans, vooral bij natte zomers, voor een gedeelte dras is; bij drooge zomers evenwel kan men doorgaans over dit veld naar Rinsumageest rijden, voornamelijk sedert men, even ten N. van Oudkerk, eene brug over de Murk heeft gelegd: zijnde deze weg korter, dan die door de Vlieterpen over de Klaarkamper-brug loopt.

WOUDVAART (DE), water, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, hetwelk in eene noordoostelijke rigting uit de Rinsumageester-vaart naar Dockum loopt.

WOUTERSWOUDE of Wolterswolde, in het oud-Friesch Wouterswalde, d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant. en 3/4 u. Z. O. van Dockum, midden in zeer schoon geboomte.

Het draagt zijnen naam, naar het schijnt, van zekeren Wouter, die er waarschijnlijk de stichter van was. Men telt er 80 h. en ruim 460 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden. Men heeft er aan de zuidzijde hooge bouwlanden, welke zich tot over den Zandweg naar de Brakken uitstrekken en aan den noordkant lage weiden.

De Herv. (foto kerk), die er ongeveer 420 in getal zijn, behooren tot de gem. van Dantumawoude-Driezum-en-Wouterswoude. - De Doopsgez., die men er ruim 40 telt, worden tot de gem. van Dantumawoude gerekend. - De R. K., die men er 4 aantreft, parochiëren te Dockum.

Oudtijds lag niet ver van dit dorp het klooster Sion, anders genoemd Onze Lieve Vrouw ten Berg.

WYTSMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 3 N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. W. Z. W. van Dockum, 5 min. O. van Birdaard, waartoe het behoorde. - Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans eene boerderij.

ZWAAGSTER-BRAKKEN (DE), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet Dantumadeel, 1/2 u. N van Zwaagwesteinde, die onderscheiden worden in de Zwarte-Brak, Wolsters of Groote-Brak en de Kleine-Brak, en zoo onder elkander als ten W. met het Nieuwe-Kanaal in verbinding staat.

ZWAAG-WESTEINDE, d. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, arr. en 4 u. O. N. O. van Leeuwarden, kant. en 1 1/2 u. Z. ten O. van Dockum. Het is een groot doch zeer verspreid liggend dorp, waarvan een gedeelte gelegen is ter wederzijden van den rijweg, van Veenwouden naar Kollum.

Men telt er, met een daartoe behorend gedeelte van het geh. Kuikhorne 220 h. en ruim 1140 inw., die meest in den landbouw hun bestaan vinden. ten Z. van den gezegden weg liggen de bouwlanden en ten N. lage moerassige gronden en onderscheidene wateren. men heeft er eenen korenmolen.

De Herv., die er ruim 1070 in getal zijn, onder welke 80 Ledematen, behoorden, tot in het jaar 1834, tot de gem. Dantumawoude-Driezum-Wouterswoude-en-Zwaagwesteinde, doch maken, sedert dien tijd, eene afzonderlijke gemeente uit, welke tot eersten Leeraar gehad heeft Wiegerus Cornelius van der Zwaag, die in 1840 naar Dronrijp vertrok. Het beroep is eene koninklijke collatie. In het gezegde jaar werd, tot vestiging dezer nieuwe gem., uit het fonds voor noodlijdende kerken 2000 guld. geschonken en in het jaar 1836 is deze gem. door de aanzienlijke toelage van 4000 guld. geholpen, ten einde in het bezit te geraken van een voegzaam bedehuis en verdere kerkelijke gebouwen, waartoe de gem zelve 400 guld. gegeven heeft. De, in het jaar 1837 gebouwde kerk, is een kruisgebouw, met eenen spitsentoren, doch zonder orgel.

De Doopsgez., van welke er men er 40 telt, behooren, sedert 1842, tot de gem. van Damwoude. Vóór dien tijd bestond hier eene Doopsgezinde gemeente, welke tot laatste predikant had Ds. Bosma.

Het twintigtal R. K., die men er aantreft, parochiëren te Dockum. - Vroeger stond hier de state Eysema.

ZWARTE-BRAK (DE), meertje, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Dantumadeel, hetwelk ten W. door de Petsloot met de Wolters- of Groote-Brak en ten O. door de Petsloot met de Kleine-Brak in verbinding staat. – De Nieuwe- of Kuikhornster-vaart is er doorheen gelegd.