AENGWIRDEN, anders ook wel Angwird, Angwirden, Aengwerden en Anjewier, griet., prov. Friesland, kw. Zevenwolden, arr. en Heerenveen, gedeeltelijk kant. Heerenveen, gedeeltelijk kant. Tjallebert, (11 m. k., 5 s. d.), palende N. aan Utingeradeel, O. van Opsterland, Z. aan Schooterland en W. aan Haskerland. Om haren kleinen omvang wordt zij dikwijls de Kleine Grietenij geheeten, terwijl zij, bij eene vroegere verdeeling van het aloude Friesland in zeven Zeelanden, in oude tijden Handmare genaamd was.

Zij bevat de dorpen, Gersloot, Tjallebirt, Lunjebirt en Terband, benevens het noordelijke gedeelte van het v. Heerenveen, is ongeveer 6500 bund. groot, telt 2500 inw., onder welken 1430 Herv., die ofschoon hier 4 kerken hebbende, allen tot de gem. Tjallebird-Lunjebird-Gersloot-en-Terband behooren. De Doopsgez., die voorheen tot de gemeenten Heerenveen en de Knijpe behoorden, hebben thans mede eene kerk in deze griet., maar de R. K. behooren nog tot de statie van Heerenveen.

Deze griet. wordt door eenen dijk of rijweg, die, uit Haskerland komende, van den Straatweg bij Terbandsterschans door de geheele griet. naar Opsterland loopt, in het binnendijkster en het buitendijkster gedeelte gescheiden. Voorheen bestond zij geheel uit veengrond en leverde zeer veel turf, waaronder die van den Oudenweg bijzonder gewild was, en nog heden goeden aftrek heeft. In het binnedijkster of zuidelijke gedeelte, waar de dorpen als op eene rij in het geboomte gelegen zijn, had men eertijds hooge veenen, die thans uitgeveend, in zandige bouwlanden herschapen zijn. In het buitendijkster of noordelijke gedeelte is laag veen en hooiland, waardoor vier lange lijnregte en bijna evenwijdige vaarten van het Z. O. naar het N. W. tot in het Oud Deel en voorts naar de groote wateren van Utingeradeel loopen. deze vaarten dienen tot noodige waterlozing voor de lage landen. In 1834  in het vierde en vijfde veendistrikt, bevattende het grootste gedeelte van Aengwirden, bepolderd. Toen zijn er drie groote watermolens aan de noordzijde gebouwd, en aan den westkant, van den polder in den straatweg, 1 u. ten N. van Heerenveen, sluizen of wel een verlaat aangelegd, waarbij de buurt en de bestaande menigvuldige groote turfschuren den naam verkreeg van Bij de Nieuwebrug.

Bij den watervloed van 5 Februarij 1825, werd deze grietenij eene schade van 15,700 gulden toegebragt.

Het wapen van Aengwirden is: drie boomen, waar tusschen en nevens vier turven op een schild, gedekt met de landsheerlijke kroon.

ANGWIRD  of Aengwirden, griet., Prov. Friesland. Zie Aengwirden.

ANJEWIER, griet., prov. Friesland. Zie Aengwirden.

BAND (TER), d., prov. Friesland. Zie Terband.

BANDSTER MOLEN of Bandtser-Rogmolen, geh., prov. Friesland. Zie Bandtster Molen.

BANDSTER SCHANS, geh. en voormalige Schans, prov. Friesland. Zie Terbandster Schans.

BANDT (TER), d., prov. Friesland. Zie Terband.

BANDTSTER MOLEN, ook wel Bandster Rogmolen geheeten, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1/4 u. N. van Heerenveen, 1/2 u. Z. W. van Terband, waaronder het behoort, door de Heeresloot van het geh. Terbandtster schans onder Nyehaske gescheiden.

BANDTSTER SCHANS, geh. en voormalige schans, prov. Friesland. Zie Terbandster Schans.

BANT (TER), d., prov. Friesland. Zie Terband.

CATHARINEBAND, d., prov. Friesland. Zie Terband.

CRACK , Crak of Crack-state, slot of state, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant., gem. en in het N. van Heerenveen.

Dit deftige gebouw, met aanzienlijk voorplein, versierden gevel en koepeltoren, is voor eenige jaren door het Rijk aangekocht tot eenen zetel van de arrondissements- en kantons-regtbanken, waartoe het zeer bekwaam is ingerigt.

CRAK, state, prov. Friesland. Zie Crack.

ENGWIRDEN, griet., prov. Friesland, kw. Zevenwouden. Zie Aengwirden.

GERLSLOOT, naam, onder welken het dorp Gersloot, prov. Friesland, griet. Ængwirden, weleens verkeerdelijk voorkomt. Zie Gersloot.

GERSLOOT, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Ængwirden, arr., kant. en 1 1/2 u. N. O. van Heerenveen, aan den beplanten weg naar Gorredijk. Men telt in dit d., welks h. hier en daar verstrooid staan, met de daartoe behoorende b. Oude-Weg, 30 h. en 180 inw., die meest hun bestaan vinden in veenderij en in landbouw.

De Herv., die hier 150 in getal zijn, behooren tot de gem. Tjalleberd-Luinjeberd-Gersloot-Terband en een gedeelte van het Heerenveen, die hier vroeger eene kerk zonder toren hadden.

De Doopsgez., die hier 30 in getal zijn, worden tot de gem. van Tjalleberd gerekend. - Men heeft in dit d. ééne school.

GRIETENIJ (DE KLEINE-), naam, welken men wel eens geeft aan de griet. Aengwirden, prov. Friesland, kw. Zevenwouden. Zie Aengwirden.

HEEREWEG, weg, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden en Opsterland, van het vlek Heerenveen, eerst noord- en vervolgens westwaarts door Lunjeberd en Tjalleberd naar Luxterhorn loopende.

ILLEBERT, Oud Friesche naam van het d. Tjallebard, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Tjalleberd.

JELLEBIRT, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Ængwirden. Zie Tjallebert.

KATHARINABAND, oude naam van het tegenwoordige d. Ter-Band, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Ter-Band.

KLEINE-GRIETENIJ (DE), naam welken men wel eens geeft aan de griet. Aengwirden, prov. Friesland, kw. Zevenwouden. Zie Aengwirden.

KOSTVERLOREN, thans de Nieuwebrug genoemd, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1 u. N. W. van Heerenveen, 1/2 u N. van Terband.

LUNJEBERD  of Luinjeberd, in het oud Fr. Lonighaberd, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1 u. N. van Heerenveen.

Men telt er 107 h. en ruim 600 inw., die in de veenderij en landbouw hun bestaan vinden.

Zuidwaarts loopen de landen genoegzaam tot aan de Knype, werwaarts men door onderscheidene turfwijken varen kan; noordwaarts loopt van hier eene schipvaart tot digt aan Oldeboorn, thans de Boksloot, doch voorheen de Monnikesloot genaamd, en zeer waarschijnlijk gegraven door de Oudeklooster-Monniken, die velerlei vaarten en uitwateringen in de provincie Friesland hebben gemaakt.

Weleer werd hier het regt onder den blooten hemel gehouden, gelijk zulks op meer andere plaatsen in Friesland geschiedde.

De Herv., die hier ruim 520 in getal zijn, behooren tot de gem. Tjalleberd-Luinjeberd-Gersloot-en-Terband, die eene kerk te Tjalleberd heeft.

De Doopsgez., van welke er 40 wonen, behooren tot de gem. van Tjalleberd. - De R. K., van welke men er ruim 40 aantreft, worden tot de stat. van Heerenveen gerekend..

De dorpschool wordt gemiddeld door een getal van 130 leerlingen bezocht.

MARIENBOSCH of Maro-Bosch, ook Steenkerke, voorm. kloost., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden.

Volgens zeker handschrift stond dit klooster onder Lunjebert, doch volgens Schotanus zou het gestaan hebben in het dorp Terbant. Volgens een ander handschrift hadden deze Kloosterzusters den regel van de Cistercienserorde, onder den Abt van Bloemkamp, aangenomen. Daarom plagten de Abten van Bloemkamp, zoo als Schotanus getuigt, dit klooster voor een lusthof te houden.

OUDE-WEG, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1 ½ u. N. O. van Heerenveen, 5 min. ten N. O. van Gersloot, waartoe het behoort; met 6 h. en ruim 40 inw.

OUDE-WEGSTER-POLDER , pold., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden; palende N. aan de Hooiwaden, O. aan Luxwolde, Z. aan den rijweg, W. aan Tjalleberd.

Deze pold., welke in het jaar 1787 bedijkt is, beslaat, volgens het kadaster, eene oppervlakte van 127 bund. 20 v. r. 10 v ell., waaronder 62 bund. 41 v. r. 15 v. ell. Schotbaar land; telt 4 h., allen boerderijen, en wordt door twee molens van het overtollige water ontlast. De polderadministratie bestaat uit eenen Directeur.

Bij den watervloed van Februarij 1825, bezweek de dijk van dezen polder, welke, gedurende den winter van 1824 op 1825, wegens den hoogen stand van het water, reeds met moeite was behouden gebleven, met dat ongelukkige gevolg, dat de geheele polder onderliep. Door de spoedig aangebragte hulp aan hen, die het meest in gevaar waren, werden echter van honderd vier en zestig stuks vee, dat in dezen polder aanwezig was, slecht één paard, ééne koe, één schaap en drie varkens vermist.

STEENKERK, voorm. klooster, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Mariënbosch.

TERBAND  of Catharina-band, d., prov. Friesland , kw. Zevenwouden, griet. Ængwirden, arr., kant. en 1/4 u. N. ten O. van Heerenveen, aan den rijweg, welke deze griet. doorsnijdt. men telt er, in de kom van het d., 20 h. en ruim 110 inw. en met de kerkelijk daartoe behoorende b. Terbandsterschans en Terbandstermolen, benevens een gedeelte van het geh. en sluis Nieuwebrug, 70 h. en 410 inw., die meest in veenderij en boerderij hun bestaan vinden.

Ook het noordelijkste gedeelte van het vlek Heerenveen, en wel bepaaldelijk dat, waarin Crack-state, het tegenwoordige gebouw van de Arrondissements-Regtbank en het kantongeregt, staat, behoort tot dit dorp.

Van dit dorp loopt noordwaarts door de lage landen eene waterlozing naar de Oude-Deel.

De Herv., die er ruim 280 in getal zijn, behooren tot de gem. Tjalleberd-Lunjeberd-Gersloot-en-Terband, welke hier eene kerk heeft. De oude kerk, welke vóór de reformatie, aan de H. Catharina was toegewijd, werd voor de fraaiste van de geheele grietenij gehouden. Deze, bouwvallig geworden zijnde, is echter, in het jaar 1845, door eene nieuwe vervangen, welke, naar het vernuftig ontwerp van den Heer T. Romein, Architect der stad Leeuwarden, gebouwd, den 21 Augustus van dat jaar is ingewijd. Het is een zeer net, eenvoudig,. langwerpig rond gebouw, met eenen kleinen, spitsen toren op het voorportaal, en van een orgel voorzien. - De Doopsgez., die er 90 in getal zijn, behooren tot de gem. van Tjalleberd.

TERBANDSTER-MOLEN<, b., prov. Friesland, kw. zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Bandstermolen.

TERBANDSTER-SCHANS, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 7 min N. W. van Heerenveen, 7 min Z. W. van Terband, waartoe zij behoort, aan den straatweg van Heerenveen naar Leeuwarden; met 7 h. en ruim 30 inw.

Deze b., die haren naam ontleent van eene schans, welke aan den gezegden weg gelegen heeft, is de geboorteplaats van de Schilder van landschappen en zeestukken Dirk Piebes Sjollema, geb. 6 Julij 1760, † 23 December 1840.

TJALBERT, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Tjalleberd.

TJALLEBER D, Tjallebird of Tjalbert, d., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1 u. N. N. O. van Heerenveen, vroeger zeer aangenaam, aan den Heerenweg, in het geboomte en tusschen bouwlanden gelegen, hetwelk thans echter door de veengraverijen voor een gedeelte in water veranderd is. Men telt er 200 h. en ongeveer 1120 inw., die meest in de veenderij hun bestaan vinden.

De Herv., die er 850 in getal zijn, behooren tot de gem. Tjalleberd-Lunjeberd-gersloot-Terband-en-een-gedeelte-van-Heerenveen en hebben hier eene kerk, welke in 1844 vergroot is. het is thans een kruisgebouw, met eenen kleinen toren en van een orgel voorzien. Ook is hier de pastorij der gemeente.

De Doopsgez., die er 160 in getal zijn, maken, met de overigen uit de griet. Aengwirden, eene gem. uit, welke 400 zielen en onder deze ruim 100 Leden telt. Deze gem. werd in het jaar 1817 gesticht, en telde toen 23 leden. De Leden zelve, als ook onderscheidene anderen gem., benevens de Algemeene en de Friesche Societeit, hadden met veel ijver hunne loffelijke pogingen tot dit werk vereenigd, en mogten die eindelijk bekroond zien. Den 15 November 1818 werd door den Predikant Teunis Wolters Schreurs voor het eerst in de tegenwoordige kerk dienst gedaan, terwijl men tot dien tijd in een ruim wagenhuis de godsdienstige zamenkomsten had gehouden. De kerk is een ovaal gebouw, zonder toren of orgel.

Er is hier mede eene gem. der Christelijk Afgescheidenen, die in 1841 erkend is, en 200 zielen, onder welke ruim 50 Leden, telt. De kerk, in het jaar 1843 gesticht, is een langwerpig gebouw, vierkant gebouw, met spitsen toren, doch zonder orgel.

De 10 R. K., die men er telt, worden tot de stat. van Heerenveen gerekend. - De dorpschool is in het jaar 1845 herbouwd, en wordt gemiddeld door een getal van 40 leerlingen bezocht.

TJALLEBERD-LUNJEBERD-GERSLOOT-TERBAND-EN-EEN-GEDDELTE-VAN-HET-HEERENVEEN, kerk. gem, prov. Friesland, klass. en ring van Heerenveen.

Deze gem. telt 2200 zielen, onder welke 340 Ledematen. men heeft er twee kerken, als: eene te Tjalleberd en eene te Terband. De eerste, die in deze gem. het leeraarambt heeft waargenomen, is geweest Leeuke Bonnes, die denkelijk in het jaar 1608 herwaarts kwam, en in het jaar 1628 emeritus werd.

UITERBUREN, geh., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden, arr., kant. en 1 u. N. O. van Heerenveen, 1/4 u. N. van Gersloot, waartoe het behoort; met 5 h. en ruim 20 inw.

UITTERBUREN, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Uiterburen.

UITTERBUREN, b., prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden. Zie Uiterburen.

VIJFDE-VEENDISTR ICT, bedijking, prov. Friesland, kw. Zevenwouden, griet. Aengwirden; palende N. aan het Vierde-Veendistrict, O. aan de griet. Opsterland, Z. aan Schoterland, W. aan Haskerland.

Het is het zuidelijkste gedeelte van de veenlanden dier grietenij, welke nog niet zijn ingepolderd, en beslaat eene oppervlakte van nagenoeg 1800 bund. Deze bedijking zal door de molens van het Vierde-Veen-district vereenigd worden.